Hekabe’yi Kim Anlar?

Troya’nın dışında batı kapılarının önünde ayakta duruyordu Hektor. Karşısında ise ona tüm öfkesiyle uçarcasına gelen, Hektor’un ellerinde can vermiş en yakın dostu Patroklos’un öcünü almak isteyen Akhilleus. Hektor ise kapının önünde dikilmiş ve ne pahasına olursa olsun Akhilleus’la savaşmak için yanıyordu. Onu Troya’nın surları üzerinden izleyen anne ve babası çok kaygılıydılar. Önce babası Priamos seslendi Hektor’u vazgeçirebilmek için bu dövüşten: “ Haydi yavrum gir surların içine, Troya’nın erkeklerini, kadınlarını koru” dedi, “Bana da acı, şu talihsiz babana” dedi ve devam etti yakarmasına:

“Gördüm oğullarımın öldürüldüğünü,

yerde sürüklendiğini esir kızlarımın,

kalmadı bir şeyim, yıkıldı evim barkım,

yerlere serpildi torunlarım küçük yaşta,

gelinlerim kaçırıldı Akhaların kolları arasında.

en sonunda, bir kapının önünde,

yırtıcı köpekler paralayacak beni de,

bir kılıcın ya da bir kargının sivri ucu

alacak canımı bedenimden,

soframın artıklarıyla beslenen köpekler

azgın bir yürekle sömürecek kanımı,

sonra serilip yatacaklar avlumda.

Her şey yaraşır Ares’in öldürdüğü bir gence,

eti sivri tunçla yırtılsa,, bedeni yere serilse,

ölü de olsa güzel görünür her şeyi.

Ama düşün öldürülmüş bir ihtiyarı,

Kirletmiş köpekler ak başını, ak sakalını, hayalarını.

İnsanoğlu için bundan büyük acı var mı?”[1]

Her türlü yalvarmıştır Priamos oğluna. Senin ölümün, babanın ölümüdür, kendine acımıyorsan bana acı demeye getirmiştir ama nafile. Avuçları yolduğu saçlarıyla dolmuştu ama yine de kandıramamıştı Hektor’u.

Saygı Göster Bu Memeye!

Tüm bu sahneyi annesi Hekabe’de izlemektedir büyük üzüntüyle. Büyük ozan Homeros şöyle anlatır bu anları ölümsüz eseri İlyada’da:

“Öte yandan anası da dolu yaşla ağlıyordu,

bir eliyle göğsünü açtı, bir eliyle kaldırdı memesini,

kanatlı sözler söyledi ağlaya ağlaya:

“Hektor yavrucuğum, saygı göster bu memeye,

Onu ağzına uzattığım günleri getir aklına,

Unuturdun koynumda bütün dertlerini,

Surlarımızın içinde yenmeye bak şu domuzu,

gir içeri canım oğlum, dışarda dikilme karşına.

Öldürürse seni bu adam, ey katı yürekli,

bir döşek üstüne koyamayacağız ölünü,

ne ben ağlayacağım senin önünde, seni doğuran,

ne cömert karın ağlayacak, gözümün bebeği,

yiyecek seni çevik köpekler,

bizden uzak, gemilerin orda.”[2]

Ne candan ne içli yakarıştır anne ve babasının yakarışları. Buna rağmen Hektor’u ikna edememişlerdi ya da Homeros’un güzel satırlarında dediği gibi “ bir türlü kanmıyordu Hektor’un yüreği”.

Hekabe

Bu yürek burkan bölümde özellikle bir nokta dikkatimizi çeker. Anne Hekabe oğlunu ikna edebilmek için önce bir eliyle göğsünü açır, diğer eliyle memesini kaldırmıştır. Ağzından hiçbir söz çıkmadan önce bu hareketi yapmıştır. Memesi söyleyeceklerinden önce gelmiştir. Ardından ağzından ilk çıkan sözler şu olmuştur: “Hektor yavrucuğum, saygı göster bu memeye” Memesini göstererek bu güçlü kuvvetli, şanlı adamın bir gün bu memede “yavru”

olduğunu hatırlatmıştır sanki Hektor’a. Hatırlatmış ve “saygı göster bu memeye”. demiştir. Birde hatırlatması vardır Hekabe annenin: “Onu ağzına uzattığım günleri getir aklına”.

Peki, ne demek istemiştir Hekabe “saygı göster bu memeye” diyerek neyi hatırlatmak istemiştir Hektor’a? Sanırım herkesin aklına gelen bir şey aynı: “ana sütü” hakkından bahsetmiştir öyle değil mi? “İlyada” metni her ne kadar yaklaşık 2800 yaşında olsa da bu satırları anlamak bizim için hiçte zor değildir. “Ana sütünün”, “ana sütü hakkı” nın ne demek olduğunu Hektor kadar iyi biliriz biz. Peki, nerden biliriz, nasıl biliriz bunu?

Destanlarda Anne Sütü

İlyada ile aralarında çağlar bulunan bir yapıt Dede Korkut. Fakat Han Kazan’ın oğlu Uruz nasıl sesleniyor babasına bir bakalım:

“Ak sütünü anam bana helal eylesin

Savaşma çekilip dön baba geri.”[3]

Tesadüfü biçimde anne sütünün söz konusu olduğu bu satırlarda da yine savaştan döndürülmeyle ilgili bir bölüm var fakat bu kez ikna edilmeye çalışılan bir baba. Sütün, çocuk üzerinde annenin bir hakkı olduğunu çok net bir biçimde görebiliriz bu satırlarda.

Anne sütü daha başka destanlarda da yer alır. “Manas Destanında Almambet kendisinin Müslüman olmasının ardından ailesinin de Müslüman olması için önce babasına, sonra annesine gider. Onların ve halkının Müslüman olmaları için ricada bulunur. Babası Müslüman olmak istemeyince annesine varır ve şu şekilde ricada bulunur:

On iki ay beni taşıdın,

Omurganı sızlattım,

Dar karnını genişlettim,

Taş memelerini boşalttım.

Sen oğlunu gel kovma.”[4]

Kırgızları “Kız Darıyka adlı destanında anne oğlundan duyduğu memnuniyeti şöyle dile getirir:

“Ben sana sütümü helal ettim,

Sana diyeceğim başka bir sözüm yok.

Büyüyüp güç kazanıncaya kadar,

Oğlum biraz daha bekle.”[5]

Sonuç

Türk toplumlarında anne sütü, biyolojik ihtiyacın yanında, inançsal açıdan da bir değer ifade etmekte, helal ve haram edilecek kadar kutsal bir anlam taşımaktadır.[6] Anne sütü tüm anlam ve değeri aynı biçimde Anadolu’da önemini korur. Hekabe’nin memesini Hektor’a göstererek “saygı göster bu memeye” demesinden batılı okur ne anlar? Diyelim ki anladı metnin verdiği o duyguyu doğru algılayabilmesi doğru hissetmesi pek mümkün gözükmemektedir. Çünkü burada kültürel bir motif vardır ve o kültüre sahip olmadan bunu doğru algılayabilmek mümkün değildir. Yani denebilir ki Anadolulu bir okur, batılı bir okurdan daha iyi anlar İlyada’yı ( tabi “okursa”). Batılı bir okur memenin bu kullanımından anne sütü hakkını hiç anlayamayacağı gibi modern bağlamda memenin bu sembolik biçimde kullanılışını garip ve aptalca görebilir.[7] Konu hakkında yürütülen bilimsel çalışmalarda yaşlı bir kadın olarak Hekabe’nin göğsünün yumuşaklığı sebebiyle erotik bir etki yaratıp yaratamayacağı bile tartışılır.[8] Hatta Homeros anlatısında memenin erotik bir unsur ve ölüm öncesinde gösterilen biçimiyle sınıflandırılmıştır bile. Aslında verdiğimiz bu örneklemelerde pek şaşılacak bir durum yok. Zira dediğimiz gibi bu kültürel bir unsur ve o kültüre sahip değilseniz anlamanız pekte kolay olmayacaktır.

Homeros’u anlamak, “ana sütünü” anlamak, “süt helalliğini” anlamak, Hekabe’nin ne dediğini anlamak bizim için kolaydır. Çünkü Hektor gibi bizde, Hekabe’nin memelerinden beslendik. Hektor’un olduğu kadar bizimde anamızdır Hekabe. Ve bu topraklarda yaşayan herkesin anası Anadolu’dur elbet. O ananın çocukları olduğumuz için o anadan beslendiğimiz için binlerce yılda geçse üzerinden birbirimizi duyar, hisseder anlarız. Dede Korkut da, İlyada da; Sultan Keykubad’ın Konyası’da, Priamos’un Troya’sı da; Nene Hatun da, Hekabe’de birdir bize.

Rıdvan GÖLCÜK

[1] Homeros, İlyada, çev. Azra Erhat, A. Kadir, Can Yay., XXII. B., İstanbul, 2014, s.

[2] Homeros, İlyada, çev. Azra Erhat, A. Kadir, Can Yay., XXII. B., İstanbul, 2014, s.

475–476.

[3]https://docplayer.biz.tr/5169623-Dede-korkut-kitabi-prof-dr-muharrem-ergin-2003-hisar-kultur-gonulluleri-www-hisargazetesi-com.html 17.07.2019 saat 13.12’de erişilmiştir.

[4] ÇERİBAŞ, Mehmet., TAŞ, Emine, (2018), “Kırgız Sözlü Kültüründe Anne Sütü”, (Erişim tarihi:17.07.2019 saat 13.47) https://drive.google.com/file/d/0B2DZzo0tLAO0TDVWckh1Znp5SU5mS1plMk5yYlY4b051RlFF/view

[5] ÇERİBAŞ, Mehmet., TAŞ, Emine, (2018), “Kırgız Sözlü Kültüründe Anne Sütü”, (Erişim tarihi:17.07.2019 saat 14.08) https://drive.google.com/file/d/0B2DZzo0tLAO0TDVWckh1Znp5SU5mS1plMk5yYlY4b051RlFF/view

[6] ÇERİBAŞ, Mehmet., TAŞ, Emine, (2018), “Kırgız Sözlü Kültüründe Anne Sütü”, (Erişim tarihi:17.07.2019 saat 14.20) https://drive.google.com/file/d/0B2DZzo0tLAO0TDVWckh1Znp5SU5mS1plMk5yYlY4b051RlFF/view

[7] https://sexinancientgreece.wordpress.com/2015/02/12/breasts-in-the-iliad-and-beyond-2/ 17.07.2019 saat 15.15’de erişilmiştir.

[8] Catherine Ellen Martin, “BARING THE BREAST IN HOMER AND ATTIC TRAGEDY: DEATH, DUNNING

AND DISPLAY”, University of South Africa, 2015, s. 52