Haritalar | Dünyayı Algılayışımızı Şekillendiren Görsel Siyaset

Çocukluğumuzdan beri gördüğümüz dünya haritalarının aslında yalnızca bir yanılsamadan ibaret olabileceğini hiç düşündünüz mü? Acaba bu haritalar, bize dünyayı belli bir bakış açısıyla göstermeyi hedefliyor olabilir miydi?

Bu yazı dünya haritasıyla ilgili ilginç gerçekleri ortaya çıkarırken, haritaları, yalnızca coğrafyanın sade görselleri olarak değil; aynı zamanda tarih, siyaset ve güç ilişkilerinin birer ürünü olarak görmenizi sağlayacak.

Hazırsanız başlayalım… :)

Haritaların Masum Olmayan Doğası

Bugün çoğu okulda kullanılan Mercator Projeksiyonu 1569’da Gerardus Mercator tarafından geliştirildi ve özellikle Avrupa merkezli denizcilik için tasarlanmıştı. Bu projeksiyon yön bulma açısından oldukça kullanışlıydı ama kıtaların büyüklüklerini ve oranlarını ciddi şekilde çarpıtması açısından oldukça da yanıltıcıydı. Kutba yakın bölgeler ekvatora yakın bölgelere nazaran daha büyük gösterilmişti.

Örneğin:

• Afrika, gerçekte Avrupa’nın yaklaşık 14 katı büyüklüğünde, ama Mercator haritalarında neredeyse aynı boyda görünüyor.
• Grönland, Afrika’nın yaklaşık 1/4’ü kadar, ama haritada neredeyse eşit büyüklükte resmediliyor.
• Avustralya’nın yüzölçümü Kanada’dan sadece 1.285.825 kilometrekare küçük ama Kanada 3 kat daha büyük gözüküyor.

Yani özetle Güney Yarımküre’deki ülkeler (Brezilya, Avustralya, Afrika) olduğundan daha küçük görünürken, Kuzey Yarımküre’deki Avrupa ve Kuzey Amerika ülkeleri “abartılı” derece de büyük görünüyor.

Bunun yalnızca projeksiyonun kendisinden kaynaklanan teknik bir hata olduğunu düşünebilirsiniz, ama bu biraz eksik bir çözümleme olur. :) Çünkü haritalar dünyayı algılayış biçimimizi şekillendiren görsel siyasetin bir ürünü ve hangi haritayı kullandığımız da oldukça politik bir karar.

Haritaların Tarihi ve Algı Yönetimi

İlk haritalar, sadece yön bulmak için değil, aynı zamanda dünyayı anlama ve düzenleme çabalarının da bir ürünü. Antik Babil’de kil tabletler üzerine kazınmış basit haritalardan, Antik Yunan’ın matematik temelli coğrafya çizimlerine kadar her dönemde haritalar, insanların dünyayı kavrayışını yansıtmış.

Orta Çağ Avrupası’nda T-O haritaları (Jerusalem merkezli, dini sembolizmle şekillenen çizimler) dünyayı kutsal bir düzen içerisinde gösterirken, İslam dünyasında ise coğrafya ve haritacılık bilimsel yöntemlerle çok daha ileri bir noktada.

Bu geleneğin en önemli isimlerinden biri elbette Pîrî Reis. 1513 tarihli ünlü dünya haritası, Osmanlı denizciliğinin bilgi birikimini ortaya koyan, olağanüstü detaylara sahip. Atlantik kıyıları, Amerika’nın doğusu, Afrika’nın batısı oldukça isabetli biçimde çizilmiş ve Pîrî Reis’in haritanın köşesine düştüğü notlarda 20’den fazla farklı kaynaktan — Arap haritalarından, Portekizli denizcilerden ve hatta Kristof Kolomb’un kayıp haritasından — yararlandığı görülüyor.

Yani Pîrî Reis’in haritası, yalnızca bir coğrafi çizim değil; bilginin, ticaretin ve imparatorluklar arası rekabetin de bir yansıması.

Daha sonra Batı’da Gerardus Mercator’un projeksiyonu küresel denizcilikte standart haline gelmiş ve farklı kültürlerin geliştirdiği haritalar geri planda kalmış. Böylece Avrupa merkezli bakış açısı da dünyaya giderek daha fazla hâkim olmuş.

Ancak zaten tarih boyunca imparatorluklar, haritalar aracılığıyla dünyayı kendi bakış açılarına göre çizdiler. Roma İmparatorluğu için Roma merkezdi, Çin için “Orta Krallık”, Osmanlı içinse İstanbul dünyanın merkeziydi.

Modern dönemdeyse Avrupa merkezli haritalar, sömürgecilik çağının bir yansıması olarak karşımıza çıktı. Avrupa kendini “merkez” gösterirken, sömürgeleştirdiği bölgeleri küçülterek ikinci planda bıraktı. Yani haritalar bu anlamda sadece coğrafya öğretmekle kalmadılar; aynı zamanda gizliden kimin güçlü, kimin önemsiz olduğu sorusunun da cevabını fısıldadılar.

Dünya haritası devamlı Avrupa merkezli göründüğü için Avrupa hep “dünyanın kalbi” gibi algılandı ve hatta bazı bölge isimlendirmeleri de bu belirli güç odaklarının konumlarına göre yapıldı. Örneğin, İngilizler için Hindistan’ın batısı “Yakındoğu”, Çin ve Japonya tarafları “Uzakdoğu” iken, arada kalan coğrafya da “Ortadoğu” olarak adlandırıldı. Yani bugün kullandığımız “Ortadoğu” kavramı, Avrupa’yı dünyanın merkezi kabul eden, sömürgeci zihniyetin dilimize yerleşmiş bir yansıması.

Oysa ilginçtir başka projeksiyonları kullandığımızda bu algının alt üst olduğunu açıkça görebiliyoruz.

Örneğin;

• Çin merkezli haritalarda Doğu Asya, “dünyanın merkezi” haline gelerek Çin’in jeopolitik iddiaları ve tarihsel “Orta Krallık” söylemleriyle uyumlu bir görünüm kazanır.

• Avustralya merkezli haritalarda harita baş aşağı çevrilir, kuzey yukarıda değil aşağıdadır ve böylece “güneyin küçümsenen dünyası” birden merkeze oturuverir.

Kısacası, haritanın merkezine kimi koyduğunuz, dünyayı kimin gözünden gördüğünüzü gösterir.

Haritalar bugün hâlâ;

• Enerji hatları çizilirken,
• Askerî stratejiler planlanırken,
• Sınır anlaşmazlıkları tartışılırken

siyasetin en kritik araçlarından biri olarak kullanılıyor. Örneğin, Çin’in Güney Çin Denizi üzerindeki iddialarını güçlendirmek için yayımladığı “dokuz çizgili harita”, Rusya’nın “Kırım haritaları” ya da Türkiye’yi bölünmüş olarak tasvir eden “Kürdistan” haritası bunun başlıca örneklerinden.

Özetle, haritalar, göründüğünden çok daha politik araçlar. Onlara baktığımızda sadece coğrafyayı değil, aynı zamanda ideoloji, tarih ve güç ilişkilerini de görüyoruz ve onları sorgulamak, aslında dünyayı kimin gözünden görmeyi kabul ettiğimizi de sorgulamak…

Ülkelerin gerçek yüzölçümlerini ve büyüklüklerini karşılaştırmak için bu internet sitesine bi göz atabilirsiniz. Eminim ilginizi çekecektir. :)