Cumhuriyet Neden Kendi Kapitalist Sınıfını Oluşturmak Zorundaydı?

Türkiye’nin ekonomik tarihi üzerine yapılan tartışmalarda sıkça duyulan bir iddia vardır:

“Osmanlı güçlü bir Türk burjuvazisi yaratamadı. Cumhuriyet ise kendi sermaye sınıfını oluşturdu.”

Bu cümle ilk bakışta ideolojik bir yorum gibi görünür. Ancak tarihsel açıdan bakıldığında, içinde önemli bir gerçek payı vardır. Çünkü Cumhuriyet kurulduğunda ortada sadece yeni bir devlet değil, aynı zamanda çözülmesi gereken büyük bir ekonomik problem vardı:

Siyasi bağımsızlık kazanılmıştı, ancak ekonomik bağımsızlığı taşıyacak güçlü bir yerli sermaye sınıfı henüz yeterince oluşmamıştı.

Osmanlı İmparatorluğu yüzyıllar boyunca dünyanın en güçlü devletlerinden biri oldu. Ancak aynı dönemde Avrupa’da farklı bir süreç yaşanıyordu. Tüccarlar, bankerler ve sanayiciler giderek güç kazanıyor; ekonomik güç zamanla siyasi güce dönüşüyordu.

İngiltere, Hollanda ve Fransa gibi ülkelerde modern burjuvazi ortaya çıkarken, Osmanlı’da devlet ekonominin merkezinde kalmaya devam etti. Toprakların büyük bölümü devlet kontrolündeydi. Bürokrasi güçlüydü.

Devlet hizmeti, ticari faaliyetlerden daha prestijli görülüyordu.

Bu nedenle Osmanlı’da zengin insanlar ve büyük tüccarlar vardı, ancak Avrupa’daki ölçekte bağımsız bir sanayi ve finans burjuvazisi gelişemedi.

19. yüzyılın sonu ve 20. yüzyılın başında Osmanlı ekonomisinin en hareketli alanlarında gayrimüslim ve Levanten girişimcilerin belirgin ağırlığı bulunuyordu.

İstanbul’un bankerleri, İzmir’in ihracatçıları, Uluslararası ticaret ağları, Deniz taşımacılığı…

Bu alanlarda Rum, Ermeni, Yahudi ve Levanten aileler önemli roller üstlenmişti. Bu durumun nedeni herhangi bir etnik üstünlük değil, tarihsel koşullardı. Yüzyıllar boyunca oluşmuş ticaret ağları, yabancı dil bilgisi, Avrupa pazarlarıyla kurulan ilişkiler ve sermaye birikimi bu sonucu doğurmuştu.

Ancak yeni kurulan Cumhuriyet açısından önemli olan başka bir soruydu:

Türkiye’nin sanayileşmesini ve ekonomik kalkınmasını kim finanse edecekti?

Cumhuriyet’in Karşılaştığı Gerçek

1923 yılında Türkiye büyük ölçüde tarımsal bir ekonomiye sahipti. 1927 Sanayi Sayımı’na göre ülkedeki işletmelerin büyük çoğunluğu küçük ölçekli üretim yapıyordu. Modern sanayi son derece sınırlıydı. Bankacılık sistemi yeterince gelişmemişti. Özel sermaye birikimi düşüktü.

Kısacası yeni devletin önünde yalnızca ülkeyi yönetmek değil, aynı zamanda ekonomik altyapıyı inşa etmek gibi bir görev vardı. Cumhuriyet kadroları bunun farkındaydı.

Siyasi bağımsızlığın kalıcı olabilmesi için ekonomik bağımsızlığın da sağlanması gerektiğine inanıyorlardı.

Milli Ekonomi Fikri

Yerli girişimcileri destekleyen politikalar birbiri ardına devreye girdi;

• Gümrük korumaları uygulandı.
• Sanayi teşvikleri verildi.
• Kamu yatırımları artırıldı.
• Devlet bankaları kuruldu.
• Demiryolları genişletildi.
• Yeni fabrikalar açıldı.
• Amaç yalnızca ekonomik büyüme değildi.

Amaç aynı zamanda Türkiye’nin kendi sermayesini, kendi girişimcilerini ve kendi sanayisini oluşturabilmesiydi. Bugün geriye dönüp baktığımızda, bu yaklaşımın yalnızca Türkiye’ye özgü olmadığını görüyoruz.

Japonya, Güney Kore ve Almanya gibi ülkeler de kalkınma süreçlerinde yerli sanayilerini ve girişimcilerini çeşitli şekillerde destekledi. Türkiye de kendi koşulları içinde benzer bir yol izledi.

Vehbi Koç ve Cumhuriyet’in Açtığı Fırsat Penceresi

Bu dönemde yeni bir girişimci kuşağı ortaya çıktı. Bu kuşağın en dikkat çekici temsilcilerinden biri Vehbi Koç’tu.

1901 yılında Ankara’da doğan Vehbi Koç, küçük yaşlardan itibaren ticaret hayatının içinde yetişti. Ancak onu farklı kılan yalnızca çalışkanlığı değildi. Vehbi Koç, Türkiye’nin geleceğinin sanayileşmede olduğunu çok erken görebilen girişimcilerden biriydi. Pek çok tüccarın günlük kazanca odaklandığı bir dönemde o uzun vadeli düşündü. Pek çok kişinin yalnızca iç pazarı gördüğü bir dönemde o uluslararası ortaklıkların önemini fark etti.

Pek çok kişinin aile şirketi mantığında kaldığı bir dönemde ise kurumsal yönetim anlayışını benimsedi.

Ford, Fiat ve dünyanın önde gelen şirketleriyle kurduğu ortaklıklar sayesinde yalnızca kendi şirketlerini büyütmedi; Türk sanayisinin gelişimine de önemli katkılar sağladı.

Bugün otomotivden enerjiye, beyaz eşyadan finansa kadar uzanan faaliyet alanları düşünüldüğünde, Vehbi Koç’un yalnızca başarılı bir iş insanı değil, Türkiye’nin sanayileşme sürecinin en önemli mimarlarından biri olduğu rahatlıkla söylenebilir. Elbette Cumhuriyet’in ekonomik politikaları girişimciler için önemli fırsatlar oluşturdu.

Ancak aynı dönemde faaliyet gösteren binlerce tüccardan yalnızca birkaçının dünya ölçeğinde sanayi grupları kurabildiğini de unutmamak gerekir. Bu nedenle Koç’un başarısını yalnızca devlet desteğiyle açıklamak mümkün değildir.

Doğru zamanda doğru kararlar almak, risk üstlenmek, değişimi öngörmek ve onlarca yıl boyunca büyüyen bir organizasyonu yönetebilmek, Vehbi Koç’u Cumhuriyet tarihinin en etkili girişimcilerinden biri haline getirmiştir.

Cumhuriyet’in En Az Konuşulan Başarısı

Cumhuriyet’in;

• Eğitim reformları sıkça anlatılır.
• Hukuk reformları anlatılır.
• Alfabe değişimi anlatılır.

Ancak daha az konuşulan bir dönüşüm vardır; Türkiye’nin kendi girişimci ve sanayici sınıfını büyütme süreci. Bu süreç kusursuz değildi. Tartışmalı yönleri de vardı. Kazananları ve kaybedenleri oldu.

Ancak uzun vadede Türkiye’nin sanayi altyapısının oluşmasına, özel sektörün güçlenmesine ve yerli sermayenin büyümesine önemli katkı sağladı.

Sonuç

Cumhuriyet’in ilk yıllarında karşı karşıya kalınan temel sorunlardan biri, ekonomik bağımsızlığı taşıyabilecek güçlü bir yerli sermaye tabanının sınırlı olmasıydı. Bu nedenle devlet yalnızca yeni kurumlar kurmakla kalmadı; girişimciliği teşvik eden bir ekonomik düzen de oluşturmaya çalıştı.

Bugün Türkiye ekonomisinin omurgasını oluşturan büyük sanayi gruplarının yükselişi, yalnızca bireysel başarı hikâyeleri değildir. Aynı zamanda bir ülkenin ekonomik dönüşüm hikâyesidir.

Belki de Cumhuriyet’in en az konuşulan başarılarından biri budur:

Siyasi bağımsızlığını kazanan bir ülkenin, zamanla kendi ekonomik aktörlerini de ortaya çıkarabilmiş olması.

Ve bu hikâyenin merkezinde, Cumhuriyet’in sunduğu fırsatları görebilen, değerlendirebilen ve onları kalıcı kurumlara dönüştürebilen girişimciler yer alır.

Vehbi Koç’un hikâyesi de tam olarak budur: Uygun zeminde filizlenen bir girişimcilik başarısı ve Türkiye’nin sanayileşme serüveninin en önemli yapı taşlarından biri.