Bulanıklığın İçinden: Out of Focus Sergisi ve Algı Üzerine Düşünceler

📍 OUT OF FOCUS, ANOTHER VISION OF ART, FROM 1945 TO THE PRESENT DAY — Musée De L’Orangerie

“In reality, we know nothing. Nothing precise. Nothing solid. We need to keep shifting viewpoints.” (Gerçekte hiçbir şey bilmiyoruz. Hiçbir şey kesin değil, ne de sabit. Bakış açımızı sürekli değiştirmemiz gerekiyor.) — Grégoire Bouillier, Le Syndrome de l’Orangerie, 2024

İnsanın zihni sürekli bulanık olanı netleştirme çabasında. Bu sadece gözümüzün önündeki görüntüler için değil, hislerimiz, yaşadıklarımız, hayatın içindeki geçişler için de geçerli. Tam adını koyamadığımız bir duyguyla karşılaştığımızda, onu tanımlamak istiyoruz. Belki bir etiket koyunca daha dayanılır olur sanıyoruz. Hayatımızın belirsiz dönemlerinde de aynısı oluyor, o belirsizlikle kalmak zor geliyor, bir açıklama, bir yön, bir “sonuç” arıyoruz.

Ama her şey netleştiğinde ne olacak, bunu çok da bilmiyoruz. Çünkü bazen çok belirginleşen şeyler, içinden çıkamadığımız bir umutsuzluk duygusu da getirebiliyor. Kesinlik, bizi bir tür kapanışa götürebiliyor. İhtimallerin öldüğü, yolların tükendiği, belki de geri dönülmezliğin başladığı bir kapanış. İşte bu anlarda, bir şeylerin yeniden bulanıklaşabileceğini bilmeye ihtiyaç duyuyoruz. Her şeyin bu kadar keskin olmak zorunda olmadığını, görüntülerin ve duyguların zamanla açılabileceğini, şeklin ancak mesafeyle oluşabileceğini hatırlamak istiyoruz.

Ama bu başka bir yazının konusu. Bugün bulanıklığın kendisini konuşuyoruz.

Bulanıklık, başka bir algı biçimi. Görmenin ve anlamanın sabit bir noktadan değil, zamanla değişen bir deneyimden doğduğunu hatırlatan bir şey. Ve bu deneyim tamamen kişisel. Bulanık bir tabloya bakan iki kişi, aynı şeyi görmez. Çünkü o bulanıklık, kendi içimizdeki belirsizliklerle temas eder.

Maurice Merleau-Ponty, görmeyi hiçbir zaman yalnızca gözle yapılan bir işlem olarak görmez. Ona göre görmek, dünyanın içinde var olmaktır. Göz yalnızca bir alıcı değildir, bedenin bütünüyle hissederek dokunduğu bir alan açılır bakışla birlikte. Görülen şey, sadece orada duran bir nesne değildir. Biz ona yöneliriz, o da bize doğru açılır. Ama hiçbir zaman tümüyle açılmaz. Her zaman bir kenarı gölgede kalır. Her zaman biraz eksik, biraz askıdadır. Belki de bu yüzden, bir şeyi netleştirme isteğimiz, aynı zamanda onun çoklu anlamlarını kaybetme riskini taşır.

Bir şeyi tam görebilmek, bazen artık onu göremez hale gelmek demektir.

Bu sergide yer alan işlerde, belirginliğin yerini geçirgenlik alıyor. Biçim, arka planla kaynaşıyor. Sınır, yüzeyin içine gömülüyor. Nesne, bakışla sabitlenemiyor. Ve bu kararsızlık, yani bir şeyin sabitlenememesi, tuhaf bir rahatlama da getiriyor. Çünkü insan yalnızca gördüğüyle değil, göremediğiyle de kurar dünyayı.

Belki de hayal gücünü sınırlayan yalnızca netleşmiş imgeler değil. Bazen insanın kendine dair bildikleri de fazlasıyla belirginleştiğinde bir sıkışma başlıyor. Çünkü insan da tıpkı bu sergideki imgeler gibi tamamlanmış değil. Sabit değil. Bir bakışla çözülemeyen, bir kelimeyle tarif edilemeyen bir varlık. Duyguları, arzuları, hatıraları hep iç içe geçmiş, zamanla dönüşen, anlamı asla tam olarak kavranamayan bir yapı. Kimi zaman ne hissettiğimizi bilmek istiyoruz ama hissettiklerimiz de, tıpkı bulanık imgeler gibi, üzerine düşündükçe şekil değiştiriyor. İnsanı netleştirmek mümkün değil. Çünkü o da kendi kararsızlığı içinde yaşayan bir varlık. Belki bu yüzden bazı şeyleri anlamaya çalıştıkça değil, onlarla kalabildikçe yaklaşabiliyoruz. Netlik, sabitlik değil, temas edebilme kapasitesidir belki de.

Sergide karşılaştığım işlerden biri, bu düşünceyi neredeyse bedensel bir biçimde yaşattı bana. Otto Piene’nin Schwarze Sonne (Kara Güneş) adlı işi, ilk bakışta oldukça sade bir görüntü sunuyordu: Ortasında yoğun bir karanlık barındıran dairesel bir biçim, çevresine doğru açılarak silikleşiyor. Ve ben ne zaman o koyu merkeze bakmaya çalışsam, kendi yansımam o merkezin içine sızıyordu. Yani sadece esere bakmıyordum; eser de bana bakıyor gibiydi. Hatta bir noktadan sonra, o merkezde kendi siluetimi izlediğimi fark ettim. Bu deneyim, bakışın yönünü tersine çeviren bir ana dönüştü. Sanki ben artık esere bakmıyordum, eser bana bakıyordu. Görmek dediğimiz şey, belki de bazen görünmek değil midir zaten?

Bulanıklık, kimi zaman kaçınılması gereken bir belirsizlik gibi görülür. Oysa bu sergide, onun başka bir ihtimal taşıdığını hissettim. Her şeyin tanımlanmadığı, tamamlanmadığı, çözümlenmediği bir alanda, belki de gerçekten temas edebileceğimiz bir yer açılıyor.