Ödeme Hizmetleri ve Lisans Tipleri için Aydınlatıcı Bir Derleme

E-Para, Ödeme Kuruluşu, f / g bentleri ve daha fazlası… Ödeme hizmetleri ve lisans tipleriyle ilgili aydınlatıcı bilgiler.

Photo by Van Tay Media on Unsplash

Bu yazının amacı ödeme hizmetleri, onları sunmaya yetkili kuruluşlar ve lisans tipleriyle ilgili açık kaynakları derleyerek aydınlatıcı bir bilgi bütünü sunmaktır. Umarım faydalı olur. Hemen başlayalım.

Konuya temel bir bilgi ile başlayalım. Kanun gereği 4 kuruluş tipi ödeme hizmeti sunabilmektedir. Bunlar:

1. Bankalar
2. Elektronik Para Kuruluşları
3. Ödeme Kuruluşları
4. Posta Telgraf Teşkilatı A.Ş. (PTT)

Merak edenler kanun detayına şuradan erişerek inceleyebilirler. Bahsettiğim kısım ben bu yazıyı yazarken 13. madde içinde geçiyordu.

Banka ve PTT’lere genel olarak yetkiler verilmiş durumda. Ödeme ve elektronik para kuruluşları ise aldıkları lisans tiplerine göre farklı ödeme hizmetlerini sunmaya yetkili olabiliyorlar. Kanun bendine göre bu hizmetler a,b,c,d,e,f,g şeklinde lisans tipleri ile literatüre girmiş durumda. Ödeme hizmet tiplerine birazdan geleceğiz ama şimdi, “Ödeme Kuruluşu” ve “Elektronik Para Kuruluşu” kavramlarını açıklayarak devam edelim.

Ödeme Kuruluşu ve Elektronik Para Kuruluşu Kavramları

Ödeme Kuruluşu: Ödeme hizmetlerini sunan kuruluşlardır. Sahip oldukları lisans türüne göre para transferi, POS, fatura ödeme vb. Hizmetleri sunabilirler. Sadece TCMB tarafından yayınlanan yönetmeliğe göre (Ödeme Hizmetleri ve Elektronik Para İhracı ile Ödeme Hizmeti Sağlayıcıları Hakkında Yönetmelik) ödeme aracı (kart, mobil uygulama vb. ödeme yöntemleri) ve dijital cüzdan sunamaz. Aslında aşağıda açıklayacağım “c” bendinin sadece bir kısmına yetkileri bulunmuyor.

Ödeme kuruluşlarının öncelikle kanunda belirtilen sermaye, denetime açıklık, teknik vb. şartları sağlaması ve TCMB’ye başvurarak faaliyet göstermek istediği alanlara (İlk bahsettiğim kanunun 12. maddesinde yer alan bentler) lisans alması gerekmektedir.

Ödeme kuruluşları, sadece ödeme işlemlerine ilişkin fon toplayabilirler ve kullanıcılarına anaparaları üzerinden mevduat faizi, fon vb. getiri sağlayamaz veya kredi kullandıramazlar.

Elektronik Para Kuruluşu: Elektronik para çıkarmaya (ihracı) yetkili kuruluşlardır. Kanun PTT’yi faaliyet izni alan diğer kuruluşlarla birlikte yetkili kılmıştır.

Peki elektronik para nedir? Bir para karşılığı dijital ortamda satın aldığınız paradır. Bu para belirli mağazalarda geçerli olabileceği gibi (belirli AVM’ler ya da yemek harcamaları gibi) tüm ödeme sistemleri üzerinde de geçerli olabilir. Nerelerde geçerli olacağını elektronik para kuruluşu (kullanıcıyla da sözleşme yaparak) belirler.

Elektronik para kuruluşları, ödeme kuruluşlarından farklı olarak elektronik para, ön ödemeli kart, elektronik cüzdan, mobil ödeme gibi araçlar sunma yetkilerine sahiptirler.

Elektronik para kuruluşları da tıpkı ödeme kuruluşları gibi belirli koşulları sağladıktan sonra faaliyet göstermek istedikleri alanlar için (Kanunun 12. maddesinde yer alan bentler) merkez bankasından yetki alırlar.

Yine aynı şekilde elektronik para ihracında topladıkları fonlara zaman ve tutar karşılığı faiz vb. gelir oluşturamazlar, kredi veremezler.

Ödeme Hizmetleri Nasıl Çeşitleniyor?

Ödeme hizmetleri “6493 Sayılı Ödeme ve Menkul Kıymet Mutabakat Sistemleri, Ödeme Hizmetleri ve Elektronik Para Kuruluşları Hakkında Kanun” içerisindeki 12. Maddede açıklanıyor ve yer aldıkları bentlerin harfleriyle (a’dan g’ye kadar) ifade ediliyorlar.

Sırayla açıklayalım, en altta TCMB’nin yayınladığı rehberde yer alan tabloyu da ayrıca paylaşıyorum.

“a” bendi: Ödeme hesabının işletilmesi, para yatırma, çekme, para transferinin bir bölümü, pos gibi pek çok hizmet bu bent üzerinden alınan yetki ile yapılabiliyor. Yapılamayanlar ise, şube/temsilcilik üzerinden yapılan para transferlerinin bir bölümü, fatura ödeme, gsm faturasına/kontöre yansıtarak ödeme (Mobil Ödeme), anonim ön ödemeli kart sunma vb. Şeklinde sıralayabiliriz.

“b” bendi: Buradaki kapsam “a” bendine göre biraz daha daraltılmış. Ödeme hesabının işletilmesi için gerekli işlemler yerine, para transferi ve doğrudan borçlandırmalar, kart vb. Araçla yapılan ödemeler yapılabilir denilmiş. Yani, para transferleri, pos sunulması ve operatör üzerinden mobil ödeme (önceki maddede bahsettiğim fatura/kontöre yansıtılarak) yok ama aracılık etme burada var.

“c” bendi: Ödeme aracı ihraç ve kabulü olarak geçiyor. Yani ön ödemeli kart, dijital cüzdan, pos ve operatör üzerinden mobil ödemeye aracılık var. Bu bent üzerinden izin alan kuruluş elektronik para kurulu ise bu bent altındaki tüm hizmetleri sunabiliyor. Ancak, eğer bir ödeme kuruluşu ise ödeme aracı ihracını yapamıyor sadece kabulüne yetkili oluyor yani pos sunabilir ama ön ödemeli kart sunamaz gibi düşünebilirsiniz.

“ç” bendi: Bu bent para havalesi yapılabilir olarak düzenlenmiş. Para havalesi ile para transferi farklı kavramlar olarak yer aldığını da söylemem lazım. Para transferi doğrudan kullanıcılara ait ödeme hesapları arasında yapılan transferler için kullanılırken, para havalesi arada bir temsilcilik/şube kullanılarak yapılan işlemler için kullanılmış. Yani para havalesi denildiğinde paranın gönderilmek üzere ara bir temsilciye verilmesini veya alıcı tarafta bir temsilci vasıtasıyla alınmasını anlıyoruz. Özetle, “ç” bendinden yetki alan kuruluşlar sadece bir şube/temsilci (fiziksel dükkanları da düşünebilirsiniz) aracılığıyla para aktarımı hizmeti sunabiliyorlar.

“d” bendi: Yukarıda bahsettiğim ve diğer bentlerde (a,b,c) sadece aracılık yapılabilen gsm operatör faturasına/kontörüne yansıtılarak ödeme işlemi gerçekleştirme bu bent üzerinden yetki alınarak yapılabiliyor. Bu bent için gsm operatörlerinin iştirakleri hedeflenmiş gözüküyor. (“Bilişim veya elektronik haberleşme işletmecisinin kontrolünü elinde bulundurduğu ve temsilcisi olduğu kuruluş”) Zaten lisans sahibi firmalara bakarsanız operatörlerin bu lisansı aldığını göreceksiniz.

“e” bendi: Fatura ödemeleri bu bend üzerinden izne bağlanmış durumda. Yine listeye baktığınızda fatura ödeme merkezlerinin bu bent üzerinden yetki aldığını göreceksiniz.

“f” ve ”g” bentleri: Hayatımıza mevzuat düzenlemesi ile birlikte giren açık bankacılık hizmetleri “f” ve “g” bentlerinde düzenlenmiş durumda. Açık bankacılık kavramı ayrı bir yazı konusu olsa da özetleyecek olursak: “f” bendi yetkisi ile başka bir kurumdaki hesaptan ödeme yapabilme (ödeme başlatma — Eng:PIS), “g” bendi yetkisi ile de başka bir kurumdaki hesapların bilgisini gösterebilme (hesap bilgisi sağlama — Eng:AIS) hizmetleri sunulabiliyor.

Özet Tablo — Hangi Bent Hangi Ödeme Hizmetlerine Yetki Veriyor?

Bu tablo Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Finans Ofisi’nin hazırladığı Türkiye Fintek Rehberi 2023 içerisinde geçiyor. Tek bakışta anlatan çok iyi bir özet olduğu için paylaşmak istedim.

Tablonun yer aldığı rehbere şuradan

Lisans almış ödeme kuruluşlarına şuradan

Lisans almış elektronik para kuruluşlarına ise şuradan erişebilirsiniz.

Umarım faydalanacağınız bir yazı olmuştur. Elimden geldiğince açıklayıcı olmaya ve dokümanları derleyerek paylaşmaya çalıştım. Yazıyı sizde paylaşıp daha çok kişinin fikir sahibi olabilmesini sağlarsanız çok sevinirim. Yorum ve sorularınızı bekliyorum.