อุทยานแห่งชาติเขาชะเมา-เขาวง

วิชาGuard Water ผู้พิทักษ์ต้นน้ำเป็นเจนเอดในจุฬา วิชานี้จะเรียนเกี่ยวกับป่าต้นน้ำ ภูมิศาสตร์ นิเวศบริการ การอนุรักษ์ป่า โดยจะมี Field trip กิจกรรมทัศนศึกษานอกสถานที่ ณ ระยอง 3 วัน 2 คืน ทำให้ได้ไปสถานที่ต่าง ๆ มากมาย หนึ่งในนั้นคือ อุทยานแห่งชาติเขาชะเมา-เขาวง

เริ่มออกเดินทางจากจุฬาตั้งแต่ 7 โมงเช้าเพื่อเดินทางมายังอุทยานแห่งชาติเขาชะเมา-เขาวง เมื่อไปถึงยังอุทยานจะได้เข้าไปในห้องรับรองเพื่อฟังพี่ ๆ เจ้าหน้าที่อุทยานเป็นวิทยากรมาให้ความรู้ในเรื่องต่าง ๆ ทั้งข้อมูลทางภูมิศาสตร์ของอุทยาน ความหลากหลายทางชีวภาพ และโครงการพัชรสุธาคชานุรักษ์

โครงการพัชรสุธาคชานุรักษ์คืออะไร

พัชรสุธาคชานุรักษ์แปลว่าน้ำทิพย์รักษาช้างให้แข็งแกร่งยืนยงดุจเพชร โครงการนี้เป็นโครงการในพระบรมราชูปถัมภ์ตามพระราชดำริของพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตรและสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง โดยมีสาเหตุมาจากว่าพื้นที่ป่าบริเวณป่ารอยต่อ 5 จังหวัด มีความหลากหลายทางระบบนิเวศเยอะมาก และมีลักษณะเป็นพื้นที่ราบ มีแหล่งน้ำและแหล่งโป่งทำให้เหมาะสมกับการใช้ชีวิตของช้างมาก พอพื้นที่ป่าถูกรุกล้ำโดยมนุษย์ ป่าที่ช้างใช้เป็นพื้นที่หากินถูกแปลงให้เป็นพื้นที่เกษตรกรรม ช้างก็เลยออกมาหากินนอกพื้นที่ที่มันอยู่อาศัย โดยเข้ามายังพื้นที่ชุมชนที่มีแหล่งน้ำ ส่งผลให้พืชผลทางเกษตรเสียหายทั้งหมด และยังมีโอกาสที่มันจะสามารถทำร้ายชาวบ้านได้อีกด้วย ชาวบ้านก็เลยต้องป้องกันตัวไว้โดยทำร้ายช้างกลับ ทำให้เกิดความสูญเสียมากมาย ดังนั้นแนวทางการแก้ไขของโครงการคือต้องสร้างความอุดมสมบูรณ์ขึ้นมาใหม่ ปลูกป่าแบบไม่ต้องปลูก ให้ป่าฟื้นตัวตามธรรมชาติเอง ดังนั้นต้องสร้างแหล่งน้ำ แหล่งอาหารให้ รวมถึงโป่งเทียมด้วย

4 กลยุทธ์ของโครงการ

1. คนรู้จักช้าง : วิเคราะห์หาสาเหตุว่าทำไปช้างถึงต้องบุกรุกพื้นที่ ปรับทัศนคติชาวบ้าน วิธีป้องกันภัยจากช้าง
2. คนเข้าใจช้าง : เรียนรู้วิธีอยู่ร่วมกับช้าง รู้ว่าช้างกินอะไร ไม่กินอะไร ช้างหากินเวลาไหน
3. คนรักษ์ช้าง : สร้างแหล่งน้ำ แหล่งอาหาร แหล่งโป่งให้ช้าง (นอกจากนั้นมีการช่วยเหลือประชาชนที่ได้รับผลกระทบจากการที่ช้างบุกรุกโดยการสร้างอาชีพให้ สร้างผลิตภัณฑ์ให้เพื่อชดเชยรายได้)
4. คนอยู่ร่วมกับช้าง : แก้ไขแบบองค์รวม พัฒนาให้เป็นแหล่งท่องเที่ยวในแต่ละพื้นที่ ”หอดูช้าง”

หลังจากฟังบรรยายเสร็จก็เตรียมตัวไปเดินป่ากัน ก่อนที่เราจะเข้าไปในป่าก็ได้ทำการสักการะเจ้าพ่อทองเพื่อให้การเดินป่าในครั้งนี้ราบรื่น ปลอดภัย

Credit : อุทยานแห่งชาติเขาชะเมา-เขาวง Khaochamao-Khaowong National Park

ในการเดินป่าครั้งนี้เราจะเดินทางไปยังวังมัจฉา รวมระยะทางไป-กลับ 1,080 เมตร ระหว่างที่เดินขึ้นไปอาจารย์และพี่เจ้าหน้าที่อุทยานก็จะให้ความรู้แก่เราตลอดเวลา

บริเวณทั้งสองข้างจะเป็นป่าต้นน้ำทั้งหมด เราสามารถสังเกตเห็นวิวัฒนาการของพืชได้ จากไลเคนโตไปเป็นมอส จากมอสโตไปเป็นเฟิร์นได้ นอกจากนั้นก็จะเห็นถึงชั้นเรือนยอดของป่า ที่นี้จะมี 4–5 ชั้นเรือนยอด การที่มีเรือนยอดเยอะจะทำให้ลดความแรงของฝนที่ตกลงมาได้ ใบไม้แต่ละชั้นจะช่วยกันดูดซับน้ำฝนไปใช้ ลดปริมาณน้ำผิวดินที่จะเกิดขึ้น เปลี่ยนไปเป็นน้ำใต้ดินแทน ซึ่งทำให้เก็บรักษาน้ำและความชื้นในดินได้นานกว่า ลดโอกาสได้การเกิดน้ำป่าไหลหลากได้มากกว่า

นอกจากนั้นยังมีความรู้ที่น่าสนใจอีกมากมายจากวิทยากรดังนี้

• ต้นไทรได้ชื่อว่านักบุญแห่งป่า นักฆ่าแห่งพงไพร เพราะผลของมันสามารถเป็นอาหารให้สัตว์ในป่าได้มากมาย แต่เวลามันเจริญเติบโต มันจะเกาะและบีบรัดต้นไม้ใกล้เคียงที่มันเกาะเพื่อแย่งอาหารและน้ำจนต้นนั้น ๆ ล้มและตายลง โดยรากของต้นไทรจะมีลักษณะแตกต่างจากต้นไม้อื่น ๆ ซึ่งมีชื่อเรียกว่ารากแบบพูพอน รากชนิดนี้จะงอกมาจากโคนต้น มีขนาดใหญ่ งอกออกมาเป็นแผง ทำหน้าที่เพื่อค้ำจุนลำต้น

• ในฝั่งป่าที่ติดลำธารจะมีแต่ต้นไม้เรือนยอดชั้นสูง ๆ ไม่มีเรือนยอดชั้นล่าง ๆ และส่วนใหญ่ที่พื้นจะมีแต่หิน เพราะการที่มีเรือนยอดน้อยนี้จะไม่สามารถลดแรงตกกระทบของน้ำฝนได้ทำให้ดินหรือซากพืชซากสัตว์ต่าง ๆ ถูกชะล้างออกไปทำให้มีแต่หิน แต่ถ้ามีหลายเรือนยอด บริเวณพื้นจะพบเป็นซากใบไม้หรือดินแทน เพราะใบไม้ที่เรือนยอดมีการหลุดร่วงมาทับถมกัน

ป่าฝั่งลำธารที่มีเรือนยอดแค่ 1 ชั้น

• “ทางด่าน” คือทางโล่ง ๆ ไว้สำหรับให้สัตว์เดิน ซึ่งตลอดทางเดินที่คนเราเดินในอุทยานก็นับว่าเป็นทางด่านเช่นกัน
• ในสภาวะหน้าแล้งไม่ส่งผลกระทบต่อเขาชะเมา เพราะเขาชะเมาถือว่าเป็นป่าที่เสถียรแล้ว สมบูรณ์ในตัวเอง สามารถฟื้นฟูตัวเองได้

ที่อุทยานจะมีทางเดินที่มีความชันและมีหินอยู่เต็มไปหมด การเดินป่าครั้งนี้เป็นครั้งแรกของผู้เขียนด้วย ทำให้ระหว่างที่เดินรู้สึกเหนื่อยมาก ๆ แต่เมื่อเดินไปถึงยังวังมัจฉา จุดหมายของเรา ความเหนื่อยทั้งหมดก็หายสิ้น เพราะตะลึงไปกับความสวยงามของธรรมชาติแทน

ปลาที่ว่ายวนเวียนมากมายในวังมัจฉานี้คือ “ปลาพลวง”ปลาชนิดนี้เป็นปลากินพืช ในฤดูแล้ง น้ำในแหล่งน้ำจะแห้ง ไหลช้า เมื่อมีซากใบไม้หรือมูลสัตว์เป็นจำนวนมากทับถมและสะสมกันก็จะทำให้เกิดแก๊สเยอะมากกว่าปกติ ส่งผลให้ปลาพลวงตายไปเป็นจำนวนมากได้

ปลาพลวง

ถึงแม้จะเป็นการเดินป่าครั้งแรก แต่ก็ประทับใจมาก ๆ จนทำให้รู้สึกหลงรักธรรมชาติและการเดินป่าไปแล้ว ผู้เขียนจึงได้สัญญากับตัวเองว่าจะมาเดินป่าอีก เที่ยวอุทยานให้ได้มากที่สุดเท่าที่จะทำได้ รวมถึงได้มีการซื้อหนังสือเดินทางท่องเที่ยวอุทยานแห่งชาติไว้คอยเก็บรวบรวมตราประทับอุทยานและลายเซ็นเจ้าหน้าที่อุทยานสวย ๆ อีกมากมาย

หวังว่าผู้คนจะค้นพบความสวยงามของธรรมชาติ และช่วยกันอนุรักษ์เพื่อทำให้ธรรมชาติที่สวยงามแบบนี้คงอยู่ตลอดไป : )