📷: Midjourney

Yapay Zekânın Ele Geçiremediği Tek Alan

Beyaz Yakalının Geleceği Biyoloji Dersinde Saklı. Önümüzdeki 5 senenin kariyer rehberi.

Artık buna eminiz.

Yapay Zekâ teknolojisindeki gelişim en çok plaza işlerini etkiledi. Beyaz yakalıların uzun yıllardır yaptığı ve ikame edemediği işler bir anda yapay zekâ ile bebek oyuncağına döndü. Çoğu kadrolar şimdiden kapatılmaya başlandı bile. Beyaz yakalı sadece işini kaybetme riskiyle karşı karşıya kalmadı. Toplumu oluşturan yapılar da birbir sorgulanmaya başlandı.

Meslek ya da teknik lisede ilerlemek istemeyenler için üniversite, arkasından kamu yada özel sektörde memuriyet, mütevazi bir kariyer planıydı. Şimdi ise yapay zekâ ile birlikte bu kariyer planının da toplumsal yapıyı tehdit ettiğini görüyoruz.

Gelecek 5 yıl içerisinde işini kaybetmek istemeyen plaza güruhu yapay zekâ ile iyi anlaşmak zorunda. Özellikle YZ’yi kendi iş alanlarına nasıl entegre etmelerinin bir yolunu bulmalılar.

Ama yapay zekânın henüz ikame edemediği bir alan var;

İnsan ilişkileri

Geçtiğimiz ay Block şirketinin yöneticileri Jack Dorsey ve Sequoia’dan Roelof Botha’nın birlikte kaleme aldığı bir yazıda insan ilişkileri ve insana dair içgörünün yapay zekâ ile nasıl beraber çalışması gerektiği kaleme alınmıştı. Çünkü YZ’nın henüz devralamadığı bir alandı.

(İlgili yazıya buradan ulaşabilirsiniz.)

Geçtiğimiz hafta ise Duygusal Zekâ’nın babası Daniel Golemen benzer bir konuya değindi.

Hayvanlara özgü yeteneğimiz -Empati- henüz yapay zekâ tarafından ikame edilemiyor.

Empati: Sosyal olgunun temeli

Empati, başkalarının duygularını hissedebilmeyi sağlayan karmaşık bir olgu. Birkaç bileşenin etkileşimini gerektiriyor. Bunlar, duygu tanıma ve duygusal bulaşma. Duygusal bulaşma sayesinde karşımdakinin ne hissettiğini bilmekle kalmaz, bunu bir ölçüde kendim de yaşarım.

Beyin, kendi duyguları ile başkasından “bulaşan” duyguları birbirinden ayırt edebilmelidir. Eğer bu ayrım bozulursa beyin, kendisinin mi ağrı hissedip hissetmediğini ya da başkasından bulaşan sevinci mi yaşadığını bilemez.

Empati, acıma/şefkat ile Altruizm’den* farklıdır. Acıma/şefkat, başkasının acısını yalnızca fark etmekle kalmayıp onu hafifletmek için harekete geçme isteğini de içerir. Yani güçlü bir motivasyonel bileşen taşır. Bu da çoğunlukla prososyal davranış ve altruizme yol açar.

*Bir kişinin hiçbir çıkar gözetmeksizin, ödül beklemeden ve bazen kendi çıkarlarından feragat ederek başkalarının iyiliği için gönüllü olarak yardım etmesi, fedakarlıkta bulunması davranışıdır

Empati Evrende Sadece İnsanlara Verilmemiş!

Valeria Gazzola ve Christian Keyers, Amsterdam’daki Hollanda Nörobilim Enstitüsü’nde fareler üzerinde bir deney yaptı.

Bir fare, başka bir farenin acı çektiğini görüyor. Bu fare üzerinde deney yapan araştırmacılar, acı çeken farede olduğu gibi bu farenin de aynı nöronlarının tetiklendiğini fark ediyorlar. Yani hayvanın kendisi acı hissettiğinde aktive olan nöronlar, başkasının acısını izlerken de tetikleniyor.

Sonra bu bölgeyi baskılayan bir ilaç veriyorlar. Empatik görünen davranış da değişiyor. Hayvan, acı çeken türdeşi karşısında daha az stres tepkisi gösteriyor.

Viyana’da başka bir çalışma, Jessie Adriaense önderliğinde yürütüldü. Bu sefer denekler kargalardı.

Kargalar bir delikten bakıyor ve lezzetli ya da sevilmeyen bir yiyecek görüyor. Gördüklerine göre sevinç ya da hayal kırıklığı gösteriyor. İkinci bir karga, birincisini gözlemliyor. Yiyeceğin kendisini görmüyor.

Sonra ikinci kargayı teste alıyorlar.

Hayal kırıklığına uğramış bir türdeşi izleyen kargalar, nesnelere daha yavaş ve daha ihtiyatlı yaklaşıyor. Ruh halleri değişiyor.

Duygusal bulaşmanın memelilere özgü olmadığı ortaya çıkıyor. Kuşlarda da var.

Daha da ilginci bu deney bir çok hayvan türü üstünde tekrarlanıyor. Kargalar, maymunlar, köpekler.

Her seferinde aynı sonuç.

Claus Lamm liderliğindeki Viyana ekibinin 2015 tarihli çalışması, hayvanlarda ortaya çıkan empatik davranışı insanlar üzerinde de test etmek istedi. 102 deneğe ağrılı elektrik şokları uygulandı. Ve deney sırasında başka insanların da izleyici olarak katılması sağlandı. Tüm izleyicilerde beynin aynı bölgesi tetiklendi.

İzleyicilere sadece görünürde ağrı kesici bir madde verildiğinde -plasebo- başkasına yönelik empatinin de azaldığı gözlemlendi.

Yani empatinin biyolojik temeli somut. Beyin, başkasının acısını kendi acısıyla aynı ağlarda işliyor. Acı paylaşılıyor.

Çok uzun yıllar, empati yeteneğinin insana özgü olduğu düşünüldü. Hatta IQ yeteneğinden sonra EQ’nun (Duygusal Zekâ) da öneminden bahsedildi. İnsanlarda EQ’nun nasıl çalıştırılacağına ve empati yeteneğinin nasıl kazanılacağına dair bir çok araştırma yapıldı. İnsanlığın gelişimindeki eğitim, dil, kültür gibi olguların da insanın empatik yeteneğinden kaynaklandığı kabul edilmişti. Başkalarına da bildiklerimizi öğretmek ve toplumsal kalkınmayı hızlandırmak.

Ancak Frans de Waal bu fikri çürüttü.

De Waal, empatinin evrimini Rus matruşka bebek modeliyle anlattı. En içteki katman Perception-Action Modeli: Bir başkasının algılanması, aynı nöronal tepkileri ateşler. Bunun üzerine motorik mimikri ve duygusal bulaşma inşa edilir. Daha dışta acıma/şefkat ve teselli, en dışta perspektif alma ve yardım etme.

Araştırma sonucunda empatinin bir beceri değil katman katman inşa edilmiş, evrimsel bir donanım olduğu ortaya çıktı.

Geçtiğimiz günlerde Yapay Zekânın örgütsel yapıya etkisini inceliyordum.

Roma lejyonlarından Prusya kurmayına, oradan Frederick Taylor’ın kürekleriyle optimize ettiği çelik fabrikalarına. Hiyerarşi neden bu kadar dayanıklı? Bilgi neden hep yukarı akmak zorunda?

O yazının sonunda şu soruyu bırakmıştım. Yapay zekâ bilgi işlemenin tamamını devralırsa, insana ne kalır?

Block ekibi buna kendi çapında cevap vermişti. Ama bu cevap sadece şirketler için geçerliydi. Yapay Zekânın etki alanı genişlediğinde bu cevap yetersiz kalacak.

Şimdi eksik parçayı tamamlama zamanı.

ChatGPT, Claude, Gemini bunların hepsi aynı şeyi yapıyor: Desenler buluyor, tahminler üretiyor, metinler yazıyor, görseller üretiyor.

Çok hızlı. Çok ucuz.

Beyaz yakalıların büyük bir kısmının işi tam da buydu.

Rapor yaz. Analiz et. Özetle. Sınıflandır. Taslak hazırla. Yukarı raporla.

Bu işler elimizden alınacaksa insanoğluna ne kalacak?

Duygusal zekâ alanında uzman olan Daniel Goleman, sektör fark etmeksizin en etkili liderlerin duygusal zekâsı yüksek olanlar olduğunu söylüyor. Kriz yönetiminde. Belirsizlikte. Dönüşümde.

Peki duygusal zekânın özü ne?

Empati.

Goleman üç tür empati tanımlıyor:

1. Bilişsel empati. Karşındakinin nasıl düşündüğünü anlama.
2. Duygusal empati. Ne hissettiğini bedeninde duyma.
3. Empatik İlgi. Ne istediğini, neye ihtiyaç duyduğunu sezme ve ona yönelik davranma.

İlk ikisi, bilişsel ve duygusal empati, bir liderin bunu yaparken etik kaygıları yoksa manipülasyonun temeli olabilir. Buna da Duygusal Zekânın karanlık yüzü diyor. Kötü kullanıldığında insanları manipule eder.

Ancak üçüncü tür, onlara karşı duyulan ilgi, insanları etiklerine, refahlarına veya amaç duygularına aykırı şekillerde yönlendirmekten korur. Örneğin, kendi annelerinin zarar görmesine pek aldırış etmeyen çocuklarda empati eksikliği vardır ve Norveç’te yapılan bir araştırma, bu çocukların yetişkinlikte hapse girme olasılıklarının diğer çocuklara göre çok daha yüksek olduğunu ortaya koymuştur.

Yapay Zekâ tam da burada duraksıyor. Empatik İlgi.

📷: Midjourney

Bir dil modeli cümle tahmin edebilir, pattern çıkarabilir ya da size, elinizdeki veriye dayanarak bir aksiyon tahminleyebilir.

Ama Gazzola ve Keyers’in farelerinin yaptığını yapamaz.

Beden yok. Tetiklenen nöronlar yok.

Yapay zekâ empatiyi simüle edebilir mi bilemiyorum. Eğer yapabilirse çok iyi yapacağından şüphem yok.

Ama hissedemez.

Bu fark küçük gibi görünse de aslında değil. Ve bu fark evrende sadece canlılara verilmiş bir lütuf.

Çünkü insanlar hissedilmek istiyor.

Her zaman söylerim, yanlış duyabilirsin, yanlış görebilirsin ama yanlış hissedemezsin.

Büyük bir kurumsal değişimde, yeni bir iş modelinde, bir start-up’ta ya da ekonomik bir krizde her zaman yüzleşilmesi gereken çelişkili ihtiyaçlar ve sesler vardır. 1929 Büyük Buhran ile ortaya çıkan ve Japon firmalarının yükselişiyle önem kazanan “İnsan” olgusunu yine bir insan “hissedebilir”.

Tüm bunları çözmek için en eski çözüm ise basit: Karşındaki ile ilgilenmek. İstersen adına yüzyüze toplantı de, istersen telefonla konuşmak de…

Çünkü insanlar karşılarındakinin gerçekten orada olduğunu, gerçekten dinlediğini, gerçekten hissettiğini anlamak istiyor. Hepimiz otomatik sesli mesajdan çağrı merkezi çalışanına geçmeye can atmıyor muyuz?

Bir lider ekibini gerçekten önemsiyorsa, o ekip o lider için fazladan mesai yapıyor.

Yapay zekâ bunu taklit edebilir. Taklit ile gerçek arasındaki farkı ise insanlar hissedebilir.

Çünkü insanlar da aynı evrimsel donanımla geliyor.

Fareler deneyde ne yaptı?

Acı çeken türdeşinin yanında aynı nöronlar tetiklendi. Stres tepkisi başladı. Hayvan, hayvana yaklaştı.

Bunu yapmak için bir algoritma gerekmedi. Ya da kimse ona bunu öğretmedi.

Bu, yüz milyonlarca yıllık evrimsel bir mirasın devamıydı.

Yapay zekâ çok şeyi devralacak. Raporları, analizleri, rutinleri, tahminleri.

Ama şunu devralamıyor: Beden olmak. Orada olmak. Hissetmek.

Bilim adamları bir soruyu açıkta bırakıyor: Gelecekte canlı hücresi kullanarak yapay zekâya bir vücut verilebilir mi? Bunu bilmiyoruz.

Ama şunu biliyoruz. Bu mekanizma canlılara özgü. Milyonlarca yıl önce inşa edilmiş. Ve iş dünyası bunu fark ettiğinde, duygusal zekâ artık “soft skill” olmayacak.

Tek kalan olacak.

Sevgiler…

Levent Can Özokutucu