Ukrayna Krizine Oyun Kuramı ile Bakış, ABD’nin Stratejisi Hakkında Ne Anlatıyor: Ukrayna, ABD’nin Çin Stratejisinin Bir Adımı mı?

Oyun kuramı, tarafların stratejik etkileşimlerinin matematiksel modellerini inceleyen bir çalışma alanıdır. Farklı aksiyonların neden olacağı olası çıktı durumlarını görmek, mevcut durumu daha iyi anlamayı kolaylaştırabilir.

Silahlanma yarışında bir oyun kuramı tablosunun neye benzediğini şöyle örnekleyebiliriz:

A ülkesi B ülkesi; silahlanmama (z), Silahlanma (x) olarak düşünürsek 1.A(z)B(z): 10, 10; İki ülkede silahlanmıyor, toplam zenginlik 20. 2.A(z)B(x): 4, 13; B silahlanıp X’i sömürüyor. Toplam zenginlik 17. 3.A(x)B(z):13, 4; X silahlanıp B’yi sömürüyor. Toplam zenginlik 17. 4.A(x)B(x):7,7; İkisi de silahlanıyor, savaş olmuyor. Toplam zenginlik 14.

Bu durumda, aslında her ülke için en garanti durum olan 1. durumda, hem karşı ülkenin silahlanabileceği, hem de karşı taraf silahsız olduğundan karşı tarafı kolayca sömürebileceği düşünesi ile 1. durumdan 2. ve 3. duruma geçileceğini, bunu fark eden diğer ülkenin de silahlanmasıyla 4. duruma geçilip, iki ülkenin de anlamsız yere fakirleşmesiyle sonuçlandığının ve bunun kaçınılması zor bir durum olduğunu görüyoruz.

Oyuncu Tipleri ve Hamleler

Bu nedenle, böyle senaryolarda oyuncu tipleri dediğimiz bir şey ortaya çıkıyor. Aşağıdaki tabloyu, birbirine doğru yüksek hızla araç süren iki genç olarak düşünelim. İddialarında, önce direksiyonu çevirip aracı döndüren, diğerine 1 lira verecek. Ayrıca, bu kişi cesaretiyle övgü toplamış olacak. Bu durumda, en iyi hamle nedir?

Kartal&Güvercin Oyunu

Kazanmak için, eğer ölme riskine hazırsanız; direksiyonu söküp karşıdaki sürücüye uzaktan gösterirseniz; geri dönüş şansınız olmadığını anlatmış olduğunuz için durmak zorunda kalacaktır. Yani, KESİNLİKLE sert hamleyi yapacağınızı karşı tarafa bildiriyorsunuz. Buna Kartal mesajı diyoruz. Eğer daha araçlara binerken, “Ne gerek var yahu; birbirimize 1000 m kalmadan ben kesin dönerim zaten, bence sen de hiç risk alma, girmeyelim bu işe kimse incinmesin” diyorsak buna da Güvercin mesajı diyoruz ki, aslında her ikisi de karşı tarafın daha az silahlanmasını veya direksiyonu sökmemesini sağlamak için yapılan “boş konuşma” tabir edilen hamleler. Bu konuşmada söylediğimize sadık olmak gibi bir zorunluluk olmadığı için, konuşmacı karşı tarafın daha az silahlanmasını ne sağlayacaksa, genelde onu söylüyor.

Ancak, eğer ki Güvercin mesajı sık ve bilgi içeren, garantiler veren mahiyette ise, bu her iki tarafın da silahlanmaktan vazgeçmesine neden olabiliyor. Fakat bunun için dominant oyuncu dediğimiz, karşı tarafı hep Kartal mesajı ile tehdit eden oyuncuların ortalıkta pek olmaması gerekiyor. Putin, daha savaş başlarken Batı’yı nükleer saldırı ile tehdit ederek, geçmiş eylemleriyle tutarlı bir Kartal oyuncusu olduğunu gösteriyor.

Normalde 3 tip oyuncumuz var. Diplomatik, Dengeli, Agresif olarak isimlendiriyorum. Diplomatik Güvercin mesajı verip, silahlanmıyor(herkes 10 olsun).

Dengeli Kartal mesajı verip, karşıdaki ne yapacak diye tahmin ederse onu yapıyor.

Agresif, güvercin mesajı verip karşıya güven vermeye çalışırken, silahlanıyor.

Dengeli, baştan sert mesajı verip potansiyel sonucu garantilemeye çalışırken (4'e düşeceğime 10 veya 7 olayım), agresif ve diplomatik; sadece karşı tarafın silahlanmayacağını garanti altına almaya çalışıyor.

Putin’in neredeyse savunma yaptığını ve Nato’nun asıl saldırgan olduğunu iddia eden, ancak en ufak müdahalede nükleer savaş başlatacağını ve kazanan olmayacağını anlatan tehditleri, onu agresif bir kartal oyuncusu yapıyor.

ABD’nin Küba Füze Krizi’ni çözüme götürüşü, NATO lideri olarak yılların deneyimi ele alındığında, potansiyel çıktıları ve dökümlerini hesaplamadan aksiyon aldıklarını düşünmek çok zor.

Şu Anki Tablo

Putin’in, 2014 referandumundan beri, düzenli olarak Kartal oyununu oynadığını ve buna paralel olarak silahlı güçlerini artırdığını, bölgeye müdahale ettiğini görüyoruz. Nato’nun genişlemesi ise, Rusya tarafından tehdit altında olan bölgelere destek niteliğinde. Yani, Nato Dengeli tip bir oyun oynarken, Putin her zaman için Agresif’ti. Peki, Putin savaş açmadan önce ABD hangi hamleleri yapsaydı, Putin durabilirdi?

1. ABD’nin agresif/kartal oyuncuya dönmesi: Bu durumda Putin’e Ukrayna’yı kazanma ihtimali olmadığını; nükleer savaş durumunda da herkes için kötü olacak durumun Rusya için daha da kötü olacağını hatırlatmak, Rus medyasında bunu duyurmak. Yani -1'e razı ol, diğer seçeneklerin-50 veya -1000, demiş olurdu.
2. 1.’den sonra veya en baştan ABD’nin düzenli olarak bilgi içeren güvercin mesajı vermesi: Bu, uzun zamandır sesi duyulan tehdidin tırmanmaması için, Rusya ile karşılıklı olarak geri adım atılıp Rusya’nın endişelerinin giderilmesi ile Ukrayna’nın korunmasının sağlanması olabilirdi. Küba Füze Krizi’nde önce kartal oyunu oynanmış, daha sonra güvercine dönülerek “Washington/Moskova” telefon hattı kurulmuş, iletişim gücü ve sıklığı artırılıp karşılıklı tavizlerle kriz yumuşatılmıştı.

Ancak ABD ve Nato aksine, karışık sinyaller verip, Putin’in karşı oyuncunun hamlesini kesinleştirmek adına, kendi Agresif Kartal duruşunu kesinleştirmesini, ve bunu kendi adına mantıklı görmesine neden oldular.

ABD’nin bu çıktıyı öngörmemiş olması mümkün değil. Haliyle tablomuzu biraz genişletirsek, Rusya’nın Ukrayna’yı kazanması 1, Nato’nun müdahalesiz Ukrayna’ya genişlemesi -1, nükleer savaş -1000 ancak; savaştan yenilgi ve yaptırımlar ile çekilmesi -100, savaştan Ukrayna’dan istediği belli bölgeleri tam yenilgi olarak görülmesin diye alması, bazı yaptırımların devam etmesi ise -50 diyelim. Burada ABD ve Nato, bu hamlelerle Rusya’yı 0 veya -1'den, -50 veya -100'e sürüklemiş demek oluyor. Çünkü, yara bere içinde çıkmasını sağlayacak kadar destek vereceğini, savaş öncesinde söylememesi, aslında Putin’i belirsiz sinyaller içinde bu operasyonu yapmaya sürüklemiş durumda.

ABD’nin Niyeti Ne?

Putin karizma ve askeri gücüne güvenen bir lider. Herkese devamlı kartal mesajı veren agresif bir oyuncu. Fakat Kartal mesajının etkisi kalmazsa diğer oyuncular nezdinde (Yani iddia ettiklerini uygulayamazsa Ukrayna’da), bu Putin’in tehdidi altında olan bir çok ülkenin doğal olarak Nato ve Batı desteğine kayıp, Rusya’nın potansiyel zararını daha da yükseltmesi demek. Bu nedenle “Putin; Şu an 0 olarak başladığı pozisyondan hem yenilmiş hem darbe ve yaptırım yemiş olarak mı ayrılacak, yoksa istediği birkaç şeyi alıp yaptırım ve uluslararası nefret kazanarak mı ayrılacak?” soru bu.

Burada savaş öncesi denge halinden itibaren değişimler:

1. Nato’nun aşılanıp uyanması ve modern sıcak savaş tehlikesi ile dinamikleşmesi
2. Rusya’nın küresel oyundan tamamen dışlanması, AB’nin alternatif enerji stratejilerinin hızlandırılması, Rusya’ya bağımlılığının azalması.

Haliyle ABD, bu hamleyle proxy savaşı dediğimiz vekalet savaşı ile Rusya’yı global sahadan çekmiş bulunuyor. Bedeli elbette, masum Ukrayna halkı ve Rusya’da savaşı desteklemeyenler ödeyecek.

Bir Sonraki Adım, Aslında Bugünün Nedeni

Şubat ayında, Putin ve Xi Jinping, Tayvan’ın bağımsızlığına karşı protokol imzalamıştı.

Perşembe günü ABD’den Biden’ın görevlendirdiği bir ekip Çin işgaline karşı Tayvan’a destek için giderken, ABD destroyeri USS Ralph Johnson Tayvan&Çin arasındaki tartışmalı deniz sahasına giriş yaptı.

Taywan hükümet partisi üyesi Enoch Wu Ukrayna krizini modern dünyaya bir “uyanma çağrısı” olarak nitelendirirken, Tayvan’ın durumunun ABD için çok daha önemli olduğunun altını çizdi. Çin yetkilileri bu durumu “Tayvan’ın Ukrayna’nın içinde olduğu durumu suistimal olması olarak değerlendirdi” Aynı zamanda ABD’nin bölgedeki destek ve aktivitesinin Çin’in işgalini hızlandıracağını sık sık ifade ediyorlar.

Çin eğer dünyadaki en büyük elektronik üreticilerinden olan ve ABD’nin önemli bir ticari partneri olan Tayvan’ı ele geçirirse, pasifikte ABD için baş edilemez bir rakip doğacak. Fakat ABD doğrudan bu nedenle Nato ve dünyanın empati kurmakta zorlandığı bir uzak doğu ülkesi için ciddi global yaptırımlara Batılı ülkeleri zorlayamazdı. Çünkü yeni Zelanda ve diğer ülkelerde defalarca gördüğümüz gibi Çin’in Doğu Türkistan’da yaptığı insanlık dışı faaliyetlerin BM tarafından dile getirilmesi hep kısık sesle oldu, hatta kınamayı bile dile getiren politikacılar, Çin ile ekonomik ilişkilerin kesilmesi korkusuyla sık sık geri adım attılar. Aynı zamanda 1.5 milyar nüfusuyla Çin, bir çok ülke için önemli bir pazar oluşturuyor. ABD’nin bu durumda Çin’e uygulayacağı ekonomik yaptırımlar, Çin’den ziyade ABD’ye zarar verecekti. Bu tip bir yaptırımın işe yaraması için, tüm dünyanın aynı anda uygulaması gerekiyor.

Tam burada, Ukrayna krizi devreye giriyor. Çin’e Tayvan konusunda destek vereceğine dair protokole imza atmış olan Putin, Ukrayna’nın yem olarak kullanılması ile tek taşta küresel düzenden tecrit ediliyor, böylece Çin yalnız kalıyor; Nato’nun Doğu kanadı güvenceye alınıyor, örgütleniyor. Böylece Çin’e karşı potansiyel yaptırımda 2. bir cephe önleniyor. Aynı zamanda Nato’yu uyandırıp, sıcak savaş ve işgal tehdidine yönelik olarak çok daha rahat empati kurabilecekleri batılı bir ülkenin krizi ile aşılayıp, Çin yaptırımlarına hazır hale getiriyor.