KÜLTÜR PSİKOLOJİSİ VE ANLAM KRİZİ: TÜRKİYE’DE GÖRÜNMEYEN GERİLİM HATLARI

Anlam krizi, en basit ifadeyle insanın “neden yaşadığını”, “hayatındaki olayların hangi bütünün parçası olduğunu” ve “geleceğe hangi hikâye üzerinden yürüdüğünü” net biçimde anlamlandıramaması, inşa edememesi durumudur. Türkiye’de bu kriz; yalnızlık, aidiyet kaybı, kuşak çatışması, şehir yabancılaşması, dijital kimlik karmaşası, kültürel parçalanma, gençlerde geleceksizlik algısı ve zayıflayan umut psikolojisi (daha derin söyleyişle “ümit etme irfanı”) gibi hayatî durumlar üzerinden görünür hale gelmektedir.

Rana İslam DEĞİRMENCİ

Özellikle yalnızlık burada sadece fiziksel bir durumu değil, duygusal kopuşu; aidiyet kaybı ise bir mekâna ait olmanın ötesinde kültürel ve zihinsel köksüzleşmeyi ifade etmektedir. Bu nedenle ana meselemiz, birbirinden kopuk birden çok sorunun varlığının bilinmesinin aksine birbirini besleyen sorunların olışturduğu bir anlam sisteminin çözülmesidir. Anlam sistemi dediğimiz, aslında, insanın içsel yolculuğu ile hayatının farkındalıklı, canlı akışıdır.

Türkiye’de bugün, insana ve topluma dair konuşulan krizlerin büyük kısmı ekonomik göstergelerle açıklanmaktadır. Oysa toplumsal dokunun derin katmanlarında ve aynı zamanda toplumu oluşturan her bir insanın her hücresinde daha sessiz, daha görünmez ama çok büyük bir kırılma yaşanıyor: Kültürel çözülmenin sinsi bir yarası haline gelen “anlam krizi”. İnsanların bir kısmı, herkese ve her şeye rağmen hâlâ yalnızca nasıl geçineceklerini değil, “neden yaşadıklarını”, “nerede durduklarını” ve “hangi hikâyeye ait olduklarını” da sorgulamaktadır. Fakat şu da boyutları korkutucu düzeye varan bir gerçektir ki böylesi bir sorgulamayı gerekli görmeyen büyük bir çoğunluk da bulunmaktadır ülkemizde.

“Anlam krizi” olarak tanımlanan ve tam da karşımızda duran bu durumun üstesinden gelebilmek için klasik sosyolojik okumaların ötesinde kültür psikolojisi alanının argümanlarını iyi anlamamız ve düşünmemiz; yönelişimizi de tam da bu argümanlara yapmamız gerekir. Çünkü şu an toplumumuzdaki tek mesele sadece gelir dağılımındaki dengesizlik değil; toplumda ve toplumumuzu oluşturan hemen her insanımızda aidiyetin, kimliğin ve umut duygusunun yeniden inşasına olan ihtiyaçtır. Görünen, -eğer net görünemiyorsa da sezilen- o ki günümüz modern şehir hayatı içinde sıkıştığının farkında olmadan “var olmaya çabalayan insan”, kalabalıkların ortasında giderek daha fazla “tek başına” kalmaktadır.

Bugün Türkiye’de yalnızlık, kişisel ve farkındalıklı bir tercih değil; giderek yapısal, çoğu vakit de insanın dışındaki güçlerce kurgusal bir hayat tecrübesi/pratiği haline gelmektedir. TÜİK’in yaptığı yaşam memnuniyeti araştırmalarında sosyal ilişkilerden memnuniyet oranlarının düşüş eğiliminde olması, bu dönüşümün yani yalnızlığa yuvarlanışın istatistiksel bir işaretidir. İnsanlar kalabalık ailelerde ya da yoğun şehirlerde, gürültülü/gürültücü ortamlarda yaşasalar bile duygusal olarak kendilerini daha izole hissedebilmektedir.

Anlamsızlığa düşmenin bir diğer güçlü etkisi de yaşanan “aidiyet kaybıdır.” Aidiyet kaybı özellikle genç nesilde daha da belirginleşmektedir. Bir yanda geleneksel değerlerin sürekliliği, diğer yanda küresel dijital kültürün hızlı akışı vardır. Bu iki hat arasında sıkışan genç, hangi kültüre “tam olarak ait” olduğunu tanımlamakta zorlanmaktadır. Gencin içine düştüğü bu durum, kuşak çatışmasını yalnızca fikir ayrılığı olmaktan çıkarıp kimlik gerilimine dönüştürmektedir. Genç, “nerededir, kimdir; nerede ve kim olmalıdır” gibi sorular arasında bocalamakta; kendisine büyük bir hızla ulaşan ilk cevabı da -kimi zaman- en samimi, en doğru ve en “geçerli(!)” bilgi sanabilmektedir.

Yazının devamı için tıklayınız.

Bu yazı ilk olarak Doğayı Dinle platformunda yayımlanmıştır.