Gerçek Kırıldı Postmodern Çağda Düşünmek

Postmodernizm, modern dünyanın akılcılık, ilerleme ve evrensellik inançlarını sarsarak ortaya çıkan çok yönlü bir düşünce akımıdır. Öyle ki, insanlığın büyük anlatılara sırt çevirmesine, tek bir hakikat arayışının yerini çoğul bakış açılarına bırakmasına ve sanat, toplum, felsefe gibi alanlarda yepyeni ifade biçimlerinin doğmasına önayak olmuştur. Modernite, insan aklının her şeyi çözeceğine, bilimin bizi mükemmel bir geleceğe taşıyacağına ve tüm toplumların sonunda “aynı yolda” ilerleyeceğine dair bir özgüveni temsil ediyordu. Oysa Dünya Savaşları, küreselleşmenin getirdiği karmaşık dinamikler, çokkültürlülük ve yerel kimliklerin yükselişi gibi gelişmeler, modernitenin bu büyük iddialarını eleştirel bir süzgeçten geçirmemize yol açtı. Tam da bu noktada, postmodernizm “hakikatin” tek başına yakalanamayacağı, farklılıklar ve çoğulculuğun birer zenginlik olduğu, “büyük anlatıların” çökmek üzere olduğu söylemiyle öne çıktı. Onun çıkışı, felsefi düşüncede ve sanatta devrimsel nitelikte dönüşümlere sahne oldu.

Bu dönüşümlerin mihenk taşı sayılabilecek düşünürlerden biri, Jean-François Lyotard’dır. Lyotard, büyük anlatıların –örneğin Aydınlanma’nın akla duyduğu sarsılmaz güven, Marksizm’in tarihsel determinizmi ya da Hegelci tin anlayışı gibi kapsamlı kuramların– artık geçerliliğini yitirdiğini söyler. Modern toplum için bu anlatılar, düzen ve ilerlemenin garantisiydi. Her şey daha iyiye gidecekti, bilim tüm sorunları çözecekti, insanlık aklını kullanarak ideal bir toplumsal düzen kuracaktı. Lyotard ise, postmodern duruma girdiğimiz andan itibaren bu büyük şemaların çatırdadığını, yerlerini belki de birbirinden farklı, küçük anlatılara bıraktığını ifade eder. Ona göre, artık “mutlak doğru” yoktur; bunun yerine pek çok hakikat kırıntısı, pek çok yerel söylem vardır. Bu durum, herkesin eline yepyeni sorgulama fırsatları sunar; ama aynı zamanda bazılarında bir tür belirsizlik ve hatta kaos kaygısı da yaratır.

Postmodernizmin bir diğer önemli düşünürü Michel Foucault, bilginin ve gücün nasıl iç içe geçtiğini açıklarken, modernitenin bize sunduğu tarafsız ve nesnel bilgi inancını sorgulamakla kalmaz, bunu adeta yerinden sarsar. Ona göre bilgi, iktidar ilişkilerinden bağımsız değildir. İnsanın zihnini “aydınlatan” ve onu özgürleştiren bilimsel bilgi, aslında çeşitli kurumlardaki (hapishane, tımarhane, hastane, okul vb.) söylemlerle ve iktidar pratikleriyle örülmüş karmaşık bir ağın parçasıdır. Bu kurumlar, yalnızca insanları tedavi ya da eğitmekle kalmaz; aynı zamanda disipline eder, gözetler, şekillendirir. Foucault bu durumu “gözetim ve cezalandırma” mekanizmalarıyla anlatır ve der ki: Modern insan, özgürleştiğini zannederken aslında gözetlenen, tahlil edilen, deneyim ve eylemleri sürekli olarak kayıt altına alınan bir varlığa dönüşür. Dolayısıyla, “evrensel hakikat” iddiasında bulunan söylemler ile iktidar ilişkilerinin iç içe geçmiş olduğunu göz ardı etmek, postmodernizmin kuşkucu bakışı karşısında pek mümkün değildir.

Dilin, düşüncenin ve kimliğin yapısını sorgulayan başka bir düşünür, Jacques Derrida, “yapısöküm” adını verdiği yöntemiyle postmodern felsefenin kilit noktalarından birini açığa çıkarır. Yapısöküm, herhangi bir metnin, herhangi bir söylemin sabit ve kesin bir anlamı olmadığı fikrinden hareket eder. Derrida, bir kelimenin, işaretin, sembolün sürekli başka kelimelere, başka işaretlere, başka sembollere işaret ettiğini ve anlamın bu ertelemeyle, sürekli yer değiştiren bir zincirde ortaya çıktığını vurgular. Bu bakış, modern düşüncenin “bir metnin ne söylediğini bulalım” yaklaşımını altüst eder. Metin ya da dil, tekinsiz bir oyundur; her okuma, yeni bir anlama, yeni bir ufka açıktır. Derrida’ya göre varlığın kendisi de tıpkı metin gibi sabit bir öz barındırmaz; hakikat, nihai bir çekirdek olmaktan ziyade bu durmadan hareket eden “gösterenler” zincirinde anlamlanır. Dolayısıyla postmodern düşünce, anlamı tüketilemeyen, sonu olmayan bir akış hâline getirir. Bu hem heyecan vericidir hem de bazen insanı tedirgin eden bir belirsizliği beraberinde taşır.

Jean Baudrillard ise, çağımızın hipergerçeklik ve simülasyonla örülü olduğunu savunarak, postmodern analizde bambaşka bir sahaya ışık tutar: Medya ve tüketim kültürü. Baudrillard’a göre, etrafımızı çevreleyen imgeler, semboller ve kopyalar artık “gerçek” denilen olguyu gölgede bırakacak kadar güçlüdür. Eskiden bir kopya, bir taklit varsa, onun dayandığı bir orijinal bulunurdu. Şimdiyse bu kopyaların üst üste binmesi, orijinal diye bir şeyin kalıp kalmadığı sorusunu bile anlamsız hâle getirir. Reklamlar, televizyon programları, sosyal medya paylaşımları, markaların logoları, semboller… Tüm bunlar, birer imaj bombardımanı yaratarak, bazen gerçeğin kendisinden daha etkili olur ve kendi gerçekliklerini dayatır. Hangi olayın gerçek, hangi olayın kurgulanmış, hangi kimliğin sahici, hangisinin gösteriş için olduğu gitgide bulanıklaşır. Baudrillard, işte bu bulanıklığa “hipergerçeklik” adını verir ve bizzat kendi sözleriyle “gerçeğin ortadan kalkması” olarak yorumlar. Bu durum, postmodern dünyanın belki de en gündelik deneyimlerinden biridir: Gerçeği taklitten ayırt etmenin zorlaşması, hatta kimi zaman buna duyulan ihtiyacın dahi kaybolması.

Postmodern felsefe, ontolojiye yani “varlık nedir?” sorusuna yaklaştığında da modernitenin özcülüğünü reddeden bir tavır sergiler. Derrida’nın dil üzerinden yaptığı eleştiriler, aslında yalnızca metinlerin değil, varlığın kendisinin de sabit bir özden yoksun olduğu düşüncesini beraberinde getirir. Foucault’nun “özne” anlayışında insanın bizzat kendi kimliği, iktidar ilişkileri ve söylemler tarafından sürekli yeniden inşa edilir. Gilles Deleuze gibi başka düşünürler de bu süreci, öznenin bir “oluş” evreni içinde akması, durağan bir kimlikten çok akışkan kimliklere sahip olması şeklinde tarifler. İnsan, tek bir kimliğe, tek bir hakikate, tek bir nihai varoluş hâline mahkûm değildir. Tarihsel dönemler, sosyopolitik yapılar, dil ve kültür unsurları, kişiyi yeniden ve yeniden kurar.

Edebiyat, resim, müzik, sinema gibi sanat alanlarında da postmodern anlayış kendisini “eklektik” bir tarzda gösterir. Kolaj, pastiş, ironi, parodi gibi anlatım biçimleri, sanat eserlerinde “yüksek” ve “düşük” kültür ayrımlarını bulanıklaştırır. Bir ressam, klasik dönemin üslubunu pop kültürün simgeleriyle iç içe geçirebilir; bir yazar, aynı romanda hem trajik hem komik öğeleri müthiş bir ustalıkla harmanlayabilir. Andy Warhol’un Campbell’s çorba kutularını sanata dönüştürmesi, tüketim nesnelerini, medya figürlerini ve “kitsch” diyebileceğimiz görselleri yüksek sanatta sergilemesi, postmodern döneme ışık tutan en net örneklerden biri olarak gösterilir. Eskiden gelen “orijinallik” takıntısının yerini, “yeniden kullanım, yeniden bağlamlandırma, gönderme yapma” gibi yöntemler alır. Bu tavır, eserlerin “derin” anlamı olup olmadığı sorusunu izleyicinin kendi yorum yetisine bırakır; tek bir anlam, tek bir yorum artık geçerli değildir. Postmodern sanat, anlamın biricikliğini reddettiği ölçüde, eserin çoğulcu yorumlara her daim açık olduğunu göstermek ister.

Bütün bu gelişmeler, felsefi düzeyde görecelik ve kuşkuculuk eleştirilerini de doğurmuştur. Bazı düşünürler, postmodernizmin “her şey söylemdir, her şey görelidir, mutlak doğrular yoktur” teziyle toplumsal adalet, ortak etik prensipler veya siyasi mücadeleler gibi konuları zayıflattığını iddia eder. Bu eleştiriye karşı çıkanlar ise, evrenselci anlatıların çoğu zaman baskıcı yönlerini gizlediğini, farklılığın ve yerelliğin önemsenmesi gerektiğini öne sürerek postmodern çoğulculuğu savunur. Foucault’nun izinden gidenler, evrensel iddiaların aslında belli bir iktidarın çıkarına hizmet edebileceğini veya yaygın bir sömürü biçimini kamufle edebileceğini söylerler. Lyotard’ın “büyük anlatıların sona ermesi” yaklaşımı, bu bakımdan insanlığa yeni özgürlük alanları açan, “tek tip” reçeteler dayatmayan bir tutum olarak da yorumlanabilir.

Tüm bu düşünceler ve eserler, günümüz dijital kültüründe daha da ilginç bir boyut kazanıyor. Sosyal medya platformlarında, insanların kendilerini “gösterme” ve “yeniden kurgulama” biçimleri, pek çok kimliğin üst üste yığılmasına, gerçeğin taklitlerle örülü bir gösteriye dönüşmesine yol açıyor. Hatta “post-truth” (gerçek-ötesi) çağda, hakikat giderek daha göreli, kişisel inançlara ve duyguya dayalı bir kavram hâline gelebiliyor. Postmodern düşünce, bu tür fenomenleri anlamak için faydalı bir mercek sunar. Belki de Baudrillard’ın işaret ettiği simülasyonlar dönemine daha önce hiç olmadığı kadar yaklaşmış durumdayız. Yine de “gerçek”ten tümüyle uzaklaştığımızı söylemek de başka tartışmaları körüklüyor. Postmodernizm, tam da bu belirsizlik alanlarını deşmeye, “zaten gerçek denilen şey nedir?” diye sormaya, dille, kimlikle, görüntülerle oynamaya davet eden bir eleştirel bakış olma özelliğini koruyor.

Siyaset, toplumsal hareketler ve kimlik mücadeleleri bakımından postmodern tavır, eski tip devasa devrim projelerinin yerine daha parçalı, yerel ve çoğulcu talepleri koyar. Feminizm, kuir kuram, post-kolonyal çalışmalar gibi alanlarda postmodern vurgu, kimliklerin sabit olmayabileceğini, farklı öznellik biçimlerinin varlığını, tarihsel ve kültürel bağlamların önemli olduğunu ortaya koyar. Bu sayede tek bir “doğru” feminizm veya tek bir “doğru” özgürlük modeli yoktur; her coğrafyanın, her geleneksel yapının, her deneyimin kendi özerk sesi bulunur. Bu da evrenselci ideallerin sadece Batı merkezli bir mantığı yansıtıyor olabileceğini ya da belirli toplumsal kesimler adına “konuştuğunu” iddia ederek gerçekte başka sesleri susturuyor olabileceğini yüzümüze vurur.

Postmodernizmin varlık alanından sanata, siyasetten kimlik meselelerine kadar uzanan kuşkucu bakışı ve eleştirel tutumu, kimilerine göre özgürleştirici, kimilerine göre tehlikeli derecede parçalı bir dünya görüşü sunar. Kimi eleştirmenler, “bu kadar görelilik bizi nihilizme sürükler mi?” diye endişelenir. Kimi savunucular ise, bu esnek düşünce sayesinde hegemonik anlatıların maskesini düşürebileceğimizi ve her deneyimin kendi hakikatini özgürce ifade edebileceğini öne çıkarır. Bugün hâlâ, iktidar, dil, söylem ve kimlik arasındaki ilişkileri irdeleyen çalışmalar, postmodernizmin sorgulayıcı ruhuna yaslanarak üretiliyor. Bu açıdan bakıldığında, postmodernizm, sadece geçici bir moda olarak gelip geçmiş bir akım olmaktan ziyade, modernitenin “kesinlik” inancını derinden yıpratmış ve yer yer geri döndürülemez bir dönüşüm başlatmış görünüyor.

Dijital çağa girdikçe, artırılmış gerçeklik, yapay zekâ, sosyal medya manipülasyonları, küresel iklim krizi gibi pek çok büyük meselemiz olduğu açık. Bunların her biri, kimi zaman yeniden büyük anlatıların aranmasına, kimi zaman da postmodern dağınıklığın içinde, yerel ve bireysel çözümlere kaçma eğilimine yol açıyor. Bir yandan evrensel bir ekolojik politikaya ihtiyaç duyduğumuzu seziyoruz, öte yandan da evrenselci bakışın homojenleştirici ve baskıcı boyutundan sakınıyoruz. Belki de günümüz dünyası, postmodern kuşkuculuğa yeniden göz atarak, farklı bakış açılarını aynı potada eritebilmenin zorluğunu ama aynı zamanda önemini kavramaya çalışıyor. Her şeyin metalaştığı, imgelerin gerçekliğe baskın çıktığı, kimliklerin “akışkan” ve “oyunsu” bir hâl aldığı bu dijital çağda, postmodern düşünceye dair eleştiriler de aynı ölçüde güncel ve sert biçimde karşımıza dikiliyor.

Bütün bu karmaşa, postmodernizmin ne tam olarak sonlandığını ne de tam anlamıyla mutlak bir hâkimiyet kurduğunu gösteriyor. Pek çok alanda devingen bir kavrayış, eleştirel bir mercek, dilin ve hakikatin istikrarsız oluşunu hatırlatan bir konum olarak varlığını hâlâ sürdürüyor. Modernitenin ilerleme ve akıl söylemine karşı çıkarken, ufukta beliren yeni teknolojik ve toplumsal koşulları da kuşkuyla sorgulamamıza sebep oluyor. Böylelikle, Baudrillard’dan Foucault’ya, Derrida’dan Lyotard’a kadar uzanan o geniş külliyat, hepimize, büyük anlatıların yorgunluğunda yaşarken bile düşünmenin ve farklı olana kulak vermenin yollarını hatırlatıyor. Gösteriyor ki, tek bir öyküyle tüm insanlığı açıklama hevesi geride kalmış olabilir; ama bu, ortak sorunlara dair konuşmayı bırakacağımız anlamına gelmiyor. Tam tersine, belki şimdi her zamankinden daha çok, çoğul seslere ve varoluş biçimlerine kulak kabartmamız gerekiyor. Ve belki postmodernizmin en büyük katkısı da budur: Bizi, farklılığa, anlamın bitimsiz üretimine ve özgürleştirici kuşkuculuğa davet ederek sürekli uyanık kalmaya çağırması.