Kur’an’da Tabiilik Örnekleri

1. Çalışmaya dair notlar
2. Kelimenin sözlük tanımı
3. Nelere tabii olmamız gerekiyor? 3.1. Allah ve Rasulünden müminlere doğrudan emirler 3.2. Allah ve Rasulünün övdüğü tabiilikler 3.3. Resulün ağzından tabiilik 3.4. Bir müminin tabiilik tavsiyeleri 3.5. Kafirlerin müminlere isnat ettiği tabiilikler 3.6. Özet
4. Nelere tabii olmamamız gerekiyor? 4.1. Allah ve Rasulünden doğrudan tabii olmama emirleri 4.2. Allah ve Rasulünün yerdiği tabiilikler
5. Kafirler neye tabii olmamızı ister?
6. 4 ve 5'in özeti
7. Diğer tabiilikler
8. Anlamadığım tabiilikler

1. Çalışmaya dair notlar

Bu yazıda Kur’an’da geçen ittiba — tabiilik kavramını “nelere tabii olmalıyız / olmamalıyız?” sorusuyla sınırlayarak ele almaya çalıştım.

Yukarıdaki konu başlıklarına bakılırsa bir şey dikkat çekecektir. İttiba ile ilgili ayetlerin uslupları birbirinden farklı olduğundan ayetleri yukarıdaki gibi “uslup” açısından sınıflandırmanın daha doğru olacağını düşündüm.

Bir kısım ayetlerde Allah doğrudan kendisi yahut resulünün dilinden “şuna tabi olun şuna tabi olmayın” şeklinde hüküm vermekteyken, bir kısım ayetlerde “şuna tabii olan mı, şuna tabii olan mı daha hayırlıdır?” şeklinde kıyaslama yapmakta yahut kafirlerin birtakım tabiiliklerini kıyaslama yoluyla yahut kötü akıbetlerini bildirme yoluyla yermekte, kınamaktadır.

Bir kısım ayetlerdeyse Allah rasulü “ben şuna tabi oluyorum, şuna tabi olmuyorum” şeklinde mevcut bir durumdan bahsetmekte, bir kısım ayetlerdeyse kafirler cehennemde “keşke şuna tabi olsaydık, şuna tabi olmasaydık” şeklinde yakınmaktadır.

Allah ve rasulünün doğrudan verdiği hüküm ile bir kısım ayetlerdeki kıyaslamaları, kötülemeleri, övmeleri neticesinde benim yaptığım çıkarımların ve kafirlerin yakınmaları gibi şeylerin arasının açılması, bir sınıflandırmaya gidilmesi icap etmiştir. Neticede yukarıdaki gibi bir sınıflandırma ortaya çıkmıştır. Sınıflandırmada bazı ayetleri yanlış anlamış ve neticede yanlış başlık altına koymuş olabilirim, bazı ayetleri gözden kaçırmış olabilirim. Hata yahut eksik görürseniz uyarılarınızı eksik etmeyiniz.

Çalışmaya dair bahsetmem gereken bir diğer husus da, Resul — Nebi ayrımı ve Allah’ın peygamberine(özellikle bu kelimeyi seçiyorum) hitabının olduğu ayetlerdir.

Yazının ilgili başlığında göreceğiniz üzere tabii olunması gerekenlerden “rasul” maddesi hayli kalabalık. Bunun birinci sebebi risalet kurumuna verilen önem olsa gerek. Ama bunun bir diğer sebebi ise sınıflandırmada izlediğim yoldur. Şöyle ki; bir kısım ayette doğrudan “rasule tabii olun” denmekte, bir kısım ayette “rasul dedi ki” minvalinde aktarımlar yapılmakta. Bu gibi ayetler doğrudan “rasul” maddesinin yanına yazıldı. Lakin ayet öncesinde ve sonrasında “rasul” kelimesine doğrudan bir atıf olmadan “sen” şeklinde, yahut “de ki” şeklinde ifadelerin olduğu ayetlerde “sen” hitabının muhatabının (peygamberin) “bana tabii olun” cümlesini kurmasından dolayı bir sınıflandırma sorunu çıkmaktadır: “Bana tabii olun” gibi bir cümleyi kuran rasul müdür yoksa nebi midir? Ben bu gibi ayetleri “rasul” maddesine eklemeyi tercih ettim.

Bir benzerî durum “nebi” maddesinde de vardır. Allah ayetlerde “nebi” sıfatını kullanarak “nebi”sine seslenmekte ve emir vermektedir. “de ki: bana tabi olun” gibi. Evet, Allah hitabını “nebi”ye yapmıştır. Ama nebi rasul sıfatına mı yoksa nebi sıfatına mı çağırmaktadır? Kanaatim odur ki; bu ayetlerde “peygamber”, “nebi” sıfatına çağırmaktadır.

Ayrıca “ben bana vahyolunana tabi oluyorum / sen sana vahyolunana tabi ol” ayetleriyle alakalı da konuşmamız gerektiğini düşünüyorum. Gördüğüm kadarıyla bu ayetler rasule ve rasulün aldığı vahye (vahiy mahsülüne değil, vahyin kendisine; vahiy olgusuna) matuf. Neden? Çünkü kendisine vahyolunan kişi sadece o. Ama bu cümle dolaylı yoldan bizleri de ilgilendirdiği için (her ne kadar vahiy almasak da, vahiy mahsülü de -yani Kitap- bir vahiydir ve ondan sorumluyuz) ayrıca “resulün tabi olmakla sorumlu olduğu şey” gibi bir başlık açmadım.

Son olarak, içindekiler bölümünden de görebileceğiniz üzere anlamadığımı söylediğim birkaç ayet bulunmaktadır. O bölümdeki sorularımın cevabını bilenler cevabı bana iletirlerse sevinirim.

Selametle.

Muhammed Batuhan ŞAHİN

2. Kelimenin sözlük tanımı

“تَبِعَهُ ve اِتَّبَعَهُ fiilleri bir kişinin izinde gitmek anlamını taşır. Bu, bazen bizzat bedenle izlemeyi bazen de onu örnek almayı (lider edinmeyi) ifade eder.” (Rağıb el İsfahani, Müfredat)

Bedenen takip etmek örneği: “Firavun ise, ordularıyla peşlerine düştü(ETBEA); sulardan onları kaplayıveren kaplayıverdi.” (Taha 78)

Örnek alarak takip etmek örneği: “Ne zaman onlara: “Allah’ın indirdiğine uyun(İTTEBİU)” denilse, onlar: “Hayır, biz, atalarımızı üzerinde bulduğumuz şeye uyarız(ETTEBİU)” derler. Ya atalarının aklı bir şeye ermez ve doğru yolu da bulamamış idiyseler?” (Bakara 170)

Anlaşılan o ki kelimeyi Türkçe ifadeyle “peşinden gitmek” şeklinde tanımlayabiliriz. Bu tanım, kelimenin Kur’an’daki türevlerinin geçtiği pek çok yerde -her yerde değil- gerçek anlamlarıyla da mecaz anlamlarıyla büyük ölçüde uyuşmakta. Ancak kelimenin mecaz anlamda kullanıldığı yerlerde “uymak” tabiri daha yerinde gibi durmakta.

“Firavun peşlerinden gitti”

“Allah’ın indirdiğinin peşinden gidin & Allah’ın indirdiğine uyun”

3. Nelere tabii olmamız gerekiyor?

3.1. Allah ve Rasulünden müminlere doğrudan emirler:

· Allah’a: 43.61

· Resule: 19.43(İbrahim resul), 20.90(Harun resul)

· Allah’a ve onun sözlerine iman eden ümmi nebi resule: 7.158

· Rabden vahyolunana: 6.106, 33.2

· Vahyolunana: 10.109

· Allah’ın indirdiğine: 2.170, 31.21

· Rabden indirilene: 7.3

· İndirilmiş mübarek kitaba: 6.155

· Rabden indirilmiş en güzele: 39.55

· İbrahim’in milletine: 3.95, 16.123

· Resul’ün Sırat-ı Müstakim’ine: 6.153

· Allah’a yönelen kimselerin yoluna: 31.15

· Şeriata: 45.18

3.2. Allah ve Rasülünün övdüğü tabiilikler:

· Allah’a: 10.35

· Resule: 2.143, 3.20, 3.31, 3.53(İsa resul), 3.55(İsa resul), 3.68(İbrahim resul), 12.108, 14.36(İbrahim resul), 20.93(Musa resul), 26.215, 28.35(Musa ve Harun resul), 28.50

· Tevrat ve İncil’de yazılı bulunan ümmi nebi resule: 7.157

· Tevrat ve İncil’de yazılı bulunan ümmi nebi resule indirilen nura: 7.157

· Nebiye: 8.64, 9.117

· Hidayete: 20.47

· Allah’tan gelen hidayete: 2.38, 20.123

· Resulün kıblesine: 2.145

· Zikr’e: 36.11

· Söz’ün en güzeline: 39.18

· Rabbden hakka: 47.3

· İbrahim’in milleti: 4.125

· Allah’ın rızasına: 3.162, 3.174, 5.16

· Rabbin yoluna: 40.7

· İman edenlere: 52.21

3.3. Rasulun ağzından tabiilik.

· Ben, bana tabi olanlarla birlikte, kendimi Allah’a teslim ettim: 3.20

· “Atalarım İbrahim, İshak ve Yakup’un milletine tabii oldum” : 12.38

· Ben, sadece bana vahyolunana tabii oluyorum: 6.50, 7.203, 10.15, 46.9

· “Eğer doğru söyleyenlerdenseniz, Allah’ın katından, o ikisinden daha doğru yola ileten bir kitap getirin de ben de ona uyayım.”: 28.49

· Eğer Allah’ı seviyorsanız, bana tabii olun ki Allah da sizi sevsin ve suçlarınızı bağışlasın: 3.31

· Hevalarınıza tabii olmam: 6.56

3.4. Bir müminin tabiilik tavsiyeleri:

· Resule: 36.20

· Herhangi bir karşılık beklemeyip doğru yolda olan resullere: 36.21

· Bana — kendime: 40.38

3.5. Kafirlerin müminlere isnat ettiği tabiilikler:

· Resule: 11.27(Nuh resul), 14.44, 26.111(Nuh resul)

3.6. Özet

Tabi olunacaklar: Allah Resul ve Nebi Vahiy — Vahiy mahsülü Sırat-ı Müstakim Resulun kıblesi Allah’ın rızası İman edenler

4. Nelere tabii olmamamız gerekiyor?

4.1 Allah ve Rasulünden doğrudan tabii olmama emirleri:

· Rabbden indirilenin berisinden (ya da rabbin berisinden) başka velilere: 7.3

· Hevaya: 4.135, 18.28, 38.26

· Hak’tan gelenden sonra onların (Tevrat ve İncil ehlinin) hevalarına: 5.48, 5.49

· Kitab’a mirasçı olanların hevalarına: 42.15

· Kesin olarak sapmış, bir çoğunu da saptırmış ve yolun doğrusundan sapmış bir kavmin hevalarına: 5.77

· Ayetleri yalanlayıp, ahirete inanmayanların hevalarına: 6.150

· Bilmeyenlerin hevalarına: 45.18

· Hakkında bilgin olmayan şeyi Allah’a şirk koşman için seninle mücadele eden ebeveynine: 31.15

· Bilmeyenlerin yoluna: 10.89

· Bozguncuların yoluna: 7.142

· Sırat-ı Müstakim’den başka yollara: 6.153

· Şeytan’ın izine: 2.168, 2.208, 6.142, 24.21

4.2. Allah ve Rasulünün yerdiği tabiilikler:

· Kitap verilenlerin kıblesine: 2.145

· Hevaya: 7.176, 20.16, 28.50, 30.29 47.14, 47.16, 53.23, 54.3

· Zanna tabiilik: 4.157, 6.116, 6.148, 10.36, 10.66, 53.23, 53.28

· Resul, kendisine gelen ilimden sonra Yahudi ve Hristiyanların hevalarına tabi olamaz: 2.120

· Resul, kendisine gelen ilimden sonra kitap verilenlerin hevalarına tabii olamaz: 2.145, 13.37

· İblis’e: 7.18, 15.42, 17.63, 34.20, 38.85

· Şeytan’a: 4.83, 7.175

· Her azgın şeytana: 22.3

· Süleyman’ın mülkü hakkında şeytanların tilavet ettikleri şeylere tabiilik: 2.102

· Her inatçı zorbanın buyruğuna: 11.59

· Firavunun buyruklarına tabii olmak: 11.97

· Kitap verilenler Resul’ün kıblesine tabii olmadığı gibi, birbirlerinin kıblesine de tabii olmazlar: 2.145

· Allah’ın berisinden ona denkler tutup, o denkleri Allah’ı sever gibi sevenler vardır. Kendilerine tabii olunanlarsa azabı gördüklerinde kendilerine tabii olanlardan uzaklaşacaktır. Bkz. 2.165–167

· “Allah’ın indirdiğine tabii ol” dendiğinde, atalarına tabii olmayı seçenler: 2.170, 31.21

· Kitab’ın muhkem ayetlerini bırakıp da müteşabih ayetlere tabii olmak: 3.7

· Şehvetine tabii olmak: 4.27, 19.59

· Hidayet belli olduktan sonra resule karşı gelip, müminlerin yolundan başka yola tabii olmak: 4.115

· Hidayete çağırılınca, çağırana tabii olmamak: 7.193

· İçinde bulundukları refaha tabii olmak: 11.116

· Her vadide şaşkın şaşkın dolaşıp, yapmıyor oldukları şeyleri söyleyen şairlere: 26.224

· Batıla uymak: 47.3

· Allah’ı kızdıracak şeye tabii olup, onun rızasını gereksiz görmek: 47.28

· “bizden bir insana mı tabii olacağız”: 54.24

· Malı ve evladı ziyanını artıran adama tabiilik: 71.21

5. Kafirler neye tabii olmamızı ister?

· Yahudi ve Hristiyanlar kendi milletlerine tabii olmamızı: 2.120

· Kendi yollarına: 14.13

6. 4 ve 5'in özeti:

Tabi olunmayacaklar: Rabb’den ya da rabbin indirdiğinden başka velilere Hevaya, Zanna, Şehvete Şirk koşmanı isteyen ebeveynine Sırat-ı Müstakim’den başka yollara, müminlerin haricindeki yollara Şeytanlara ve İblis’e Zorbaların buyruğuna Müteşabih ayetlere Batıla

7. Diğer tabiilikler:

· Kısas bağlamında, aftan sonra marufa tabii olup diyet ödemek: 2.178’den

· “Savaşmayı bilseydik size tabii olurduk, peşinizden savaşa gelirdik” diyen münafıklar: 3.167’den

· “Kolay bir sefer olsaydı size tabii olurlardı”: 9.42’den

8. Anlamadığım tabiilik örnekleri:

· “Sizin dininize tabii olanlarda başkasına güvenmeyin / inanmayın”: 3.73’ten. Bu cümleyi kuranlar Ehli Kitap’tan kişiler mi yoksa Allah mı anlamadım. Ayetin sonraki cümlelerinde resulün “siz şundan dolayı mı böyle söylüyorsunuz?” ifadesi gereği bahsettiğim cümleyi Ehli Kitap’tan birilerinin kurmuş olması muhtemel.

· “Öne geçen Muhacir ve Ensar’a iyilikte tabii olmak”: 9.100’den. Burada kastedileni anlamadım.

· Rabbin ayetlerine: 20.134, burada kafirlerin sözü aktarılıyor. Bu sözden hüküm çıkarılır mı emin olmadığımdan buraya koyuyorum. Bir benzeri 28.47’de de var.

· 28.57; hüdaya: kafirlerin söylemi olduğundan hüküm çıkar mı emin olamadım.

· 57.27: İsa resule mi tabii oluyorlar yoksa İncil’e mi yoksa ikisine de mi?

•Rabbden indirilenin berisinden (ya da rabbin berisinden) başka velilere: 7.3; zamir Rabb’e mi indirilene mi gidiyor anlamadım.

· 75.15: Kurana tabii ol. Burada bildiğimiz Kur’an’dan değil, amel defterinden bahsediyor gibi.