Co zrobić w przypadku zaparć: przyczyny, objawy, rodzaje i skuteczne leczenie

Zaparcia występują, gdy częstotliwość wypróżnień zmniejsza się, a oddawanie stolca staje się utrudnione. Najczęściej wynika to ze zmiany diety lub trybu życia, a także z niedostatecznego spożycia błonnika. W przypadku silnego bólu, krwi w stolcu lub zaparć trwających dłużej niż trzy tygodnie należy zgłosić się do lekarza.

Czym jest zaparcie?

Technicznie rzecz biorąc, zaparcie występuje wtedy, gdy wypróżnienia występują rzadziej niż trzy razy w tygodniu. Jednak częstotliwość wypróżnień u konkretnych osób może się różnić. Niektórzy korzystają z toalety kilka razy dziennie, a inni tylko raz lub dwa razy w tygodniu.

Każdy rytm wypróżnień jest więc wyjątkowy i normalny — o ile nie odbiega zbytnio od normy.

Niezależnie od tego, jak często się wypróżniasz, jedno jest pewne: im dłużej zwlekasz, tym trudniejsze staje się wypróżnienie. Inne kluczowe objawy, które zazwyczaj wskazują na zaparcia:

• Twoje stolce stają się suche i twarde;
• odczuwasz ból podczas wypróżniania i masz trudności z wydalaniem kału;
• masz wrażenie, że nie wypróżniłeś się całkowicie.

Jeśli zmagasz się z zaparciami i nie wiesz, jak właściwie postępować, zapoznaj się ze szczegółowymi zaleceniami w artykule https://doctorpro.pl/blog/faq-constipation-what-to-do.

Czym jest prawidłowe funkcjonowanie jelit?

Jelito grube i odbytnica pełnią funkcję polegającą na usuwaniu wody i niektórych elektrolitów, a także gromadzeniu masy kałowej przed jej wydaleniem przez odbyt. Zakres „normalnej” pracy jelit różni się w zależności od osoby, ale ogólnie rzecz biorąc, wypróżnianie powinno:

• następować nie rzadziej niż co trzy dni i nie częściej niż trzy razy dziennie;
• stolce powinny wychodzić łatwo, bez nadmiernego wysiłku;
• powinno się odczuwać całkowite opróżnienie jelit.

Istnieje błędne przekonanie, że wypróżnianie się powinno odbywać się codziennie. Każdy organizm jest inny, a teoria ta jest nieprawdziwa i może prowadzić do niepotrzebnych obaw, a nawet nadużywania środków przeczyszczających.

Jakie są rodzaje zaparć?

Zaparcie to nie jedno schorzenie, lecz cała grupa zaburzeń. W medycynie wyróżnia się kilka głównych typów w zależności od przyczyny i mechanizmu powstawania.

Zaparcia według mechanizmu rozwoju

1. Zaparcie z wolnym pasażem jelitowym

Związane ze spowolnionym transportem treści przez jelito grube. Wynika z osłabienia aktywności motorycznej okrężnicy.

Cechy zaparcia z wolnym pasażem jelitowym:

• rzadkie parcie na wypróżnienie;
• oddawanie stolca co kilka dni lub rzadziej;
• częściej występuje u kobiet i osób starszych.

2. Zaburzenia defekacji (dyssynergia dna miednicy)

Masa kałowa dociera do odbytnicy, ale jej wydalenie jest utrudnione. Przyczyną jest nieprawidłowa koordynacja mięśni dna miednicy i zwieraczy odbytu.

Cechy zaburzeń defekacji:

• silne, nieskuteczne parcie;
• uczucie „przeszkody” w odbytnicy;
• poczucie niepełnego wypróżnienia;
• konieczność wspomagania wypróżnienia (np. ręcznie).

3. Zaparcie czynnościowe

Nie stwierdza się uchwytnej przyczyny organicznej. Zaburzenie dotyczy regulacji pracy jelit w osi jelito–mózg.

Cechy zaparcia czynnościowego:

• zmienna częstość wypróżnień;
• możliwe okresy prawidłowego oddawania stolca;
• często współistnieją wzdęcia;
• nasilenie objawów pod wpływem stresu.

Zaparcie według czasu trwania

1. Ostre zaparcie: pojawia się nagle, często związane ze zmianą diety, podróżami lub stresem. Jeśli występuje gwałtownie, ważne jest wykluczenie poważnych przyczyn.
2. Przewlekłe zaparcie: trwa dłużej niż trzy miesiące i wymaga diagnostyki. Często jest związane ze stylem życia lub chorobami przewlekłymi.

Zaparcie według przyczyn powstawania

1. Zaparcie nawykowe: związane ze stylem życia, spowodowane niedoborem błonnika, małym spożyciem wody oraz niską aktywnością fizyczną.
2. Zaparcie polekowe: wywołane przyjmowaniem leków. Przykłady: leki przeciwbólowe, antydepresanty, preparaty żelaza, leki przeciwhistaminowe.
3. Zaparcie organiczne: związane z chorobami, takimi jak guzy jelita, zwężenia, zapalenie uchyłków.
4. Zaparcie neurogenne: występuje przy zaburzeniach regulacji nerwowej, np. w chorobie Parkinsona, stwardnieniu rozsianym czy urazach rdzenia kręgowego.
5. Zaparcie endokrynne i metaboliczne: związane z zaburzeniami hormonalnymi, takimi jak niedoczynność tarczycy, cukrzyca czy hiperkalcemia.
6. Szczególne formy zaparcia: zaparcie u dzieci, często czynnościowe, może być związane z czynnikami psychologicznymi (np. strach przed wypróżnieniem).
7. Zaparcie w ciąży: związane z wpływem hormonów oraz uciskiem macicy na jelita.

Jak powszechne są zaparcia?

Zaparcia to jedno z najczęstszych zaburzeń trawienia na świecie. Według różnych szacunków problem ten dotyka regularnie od 12% do 20% światowej populacji.

Częstość występowania zaparć znacznie się różni w zależności od regionu, wieku i stylu życia:

• demografia: kobiety cierpią na zaparcia około 1,5–2 razy częściej niż mężczyźni. Często wiąże się to ze zmianami hormonalnymi (cykle miesiączkowe, ciąża, menopauza) oraz wolniejszym przemieszczaniem się pokarmu przez jelita;
• wiek: problem staje się coraz bardziej aktualny wraz z upływem lat. Wśród osób powyżej 60–65 roku życia częstość występowania wzrasta do 30–40%;
• regiony: w krajach uprzemysłowionych wskaźniki są wyższe ze względu na specyfikę diety (brak błonnika) i siedzący tryb życia.

Wielu specjalistów uważa, że rzeczywista liczba przypadków zaparć jest wyższa niż oficjalne statystyki z kilku powodów:

• samoleczenie zaparć: większość osób nie zgłasza się do lekarza, lecz samodzielnie kupuje środki przeczyszczające lub zmienia dietę;
• różnice w definicjach zaparcia: dla niektórych zaparcie to brak wypróżnienia przez ponad trzy dni, a dla innych — codzienne, ale utrudnione wypróżnianie. Kryteria medyczne (np. kryteria rzymskie IV z 2016 r.) są często bardziej rygorystyczne niż subiektywne odczucia ludzi.

Jak powstaje zaparcie?

Zaparcie powstaje, gdy jelito grube (przewód pokarmowy) wchłania zbyt dużo wody ze stolca. Powoduje to wysuszenie stolca, nadając mu twardą konsystencję i utrudniając jego wydalenie z organizmu.

Cofnijmy się nieco w czasie. W trakcie przemieszczania się pokarmu przez przewód pokarmowy jelita stopniowo wchłaniają składniki odżywcze. Częściowo strawiony pokarm, który przechodzi z jelita cienkiego do grubego, zamienia się w stolec. Jelito grube wchłania wodę z tych odpadów, co sprawia, że stają się one twardsze. W przypadku zaparć pokarm może przemieszczać się przez przewód pokarmowy zbyt wolno. Daje to jelitu grubemu więcej czasu — zbyt dużo czasu — na wchłanianie wody z resztek pokarmowych. Kał staje się suchy, twardy i trudny do wydalenia.

Co powoduje zaparcia?

Istnieje wiele przyczyn zaparć, w tym czynniki związane ze stylem życia, przyjmowanie leków oraz choroby.

1. Czynniki związane ze stylem życia

Do powszechnych przyczyn zaparć związanych ze stylem życia należą:

• niewystarczające spożycie błonnika;
• niewystarczające spożycie wody (odwodnienie);
• brak aktywności fizycznej;
• zmiany w codziennym harmonogramie, takie jak podróże, posiłki lub inne pory snu;
• spożywanie dużych ilości mleka lub sera;
• stres;
• tłumienie potrzeby wypróżnienia.

2. Leki

Do leków, które mogą powodować zaparcia, należą:

• silnie działające środki przeciwbólowe, takie jak analgetyki narkotyczne zawierające kodeinę, oksykodon i hydromorfon;
• niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ), takie jak ibuprofen i naproksen;
• leki przeciwdepresyjne, w tym selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny (np. fluoksetyna) lub trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne (np. amitryptylina);
• leki zobojętniające kwas zawierające wapń lub glin;
• tabletki z żelazem;
• leki przeciwalergiczne, takie jak leki przeciwhistaminowe;
• niektóre leki obniżające ciśnienie krwi, w tym blokery kanału wapniowego (np. werapamil, diltiazem i nifedypina) oraz beta-blokery, np. atenolol;
• leki psychiatryczne, takie jak klozapina i olanzapina;
• leki przeciwdrgawkowe, takie jak fenytoina i gabapentyna;
• leki przeciwwymiotne, takie jak ondansetron.

Wiele leków może powodować zaparcia. Jeśli masz jakiekolwiek pytania lub obawy, skonsultuj się z lekarzem prowadzącym lub farmaceutą.

3. Schorzenia

Do chorób, które mogą powodować zaparcia, należą:

• choroby endokrynologiczne, takie jak niedoczynność tarczycy, cukrzyca, mocznica i hiperkalcemia;
• rak jelita grubego;
• zespół jelita drażliwego (IBS);
• zapalenie uchyłków;
• zaparcia spowodowane zaburzeniami funkcji mięśni dna miednicy: jest to zaburzenie koordynacji pracy tych mięśni. Podtrzymują one narządy w okolicy miednicy i dolnej części brzucha, są niezbędne do wypróżniania jelit;
• zespół utrudnionego wypróżniania: złożone lub niewyjaśnione przyczyny mogą utrudniać normalne wypróżnianie;
• pseudoniedrożność jelit: czasami układ motoryczny jelita grubego może ulec tymczasowemu paraliżowi (jak w przypadku porażennej niedrożności jelit lub zespołu Ogilviego);
• zaburzenia neurologiczne, w tym urazy rdzenia kręgowego, stwardnienie rozsiane, choroba Parkinsona i udar mózgu;
• syndrom „leniwego jelita”: jest to stan, w którym jelito grube słabo się kurczy i opóźnia wydalanie kału;
• niedrożność jelit;
• wady strukturalne przewodu pokarmowego (takie jak przetoka, atrezja jelita grubego, skręt jelit, wgłobienie jelit, atrezja odbytu lub malrotacja);
• choroby wielonarządowe, takie jak amyloidoza, toczeń i twardzina skóry;
• ciąża.

Jakie są objawy zaparć?

Objawy zaparć obejmują:

• mniej niż trzy wypróżnienia w tygodniu;
• stolce suche, twarde i/lub grudkowate;
• trudności lub ból podczas wypróżniania;
• ból brzucha lub skurcze;
• wzdęcia i mdłości;
• uczucie, że po wypróżnieniu jelita nie zostały całkowicie opróżnione.

Jakie czynniki ryzyka prowadzą do zaparć?

Zaparcia mogą sporadycznie występować u osób w każdym wieku. Jednak niektóre czynniki ryzyka zwiększają prawdopodobieństwo wystąpienia zaparć przewlekłych. Do czynników tych należą:

• wiek: osoby powyżej 65 roku życia są często mniej aktywne, mają wolniejszy metabolizm i mniejszą siłę skurczów mięśni przewodu pokarmowego;
• zmiany hormonalne mogą zwiększać skłonność do zaparć: zaparcia często występują w czasie ciąży i po porodzie. Płód w macicy może również uciskać jelita, spowalniając przemieszczanie się stolca;
• niewystarczające spożycie produktów o wysokiej zawartości błonnika: błonnik wspomaga przemieszczanie pokarmu przez układ pokarmowy;
• przyjmowanie niektórych leków;
• obecność określonych schorzeń neurologicznych (chorób mózgu i rdzenia kręgowego) oraz chorób układu pokarmowego.

Czy zaparcia mogą powodować uszkodzenia wewnętrzne lub prowadzić do innych problemów zdrowotnych?

Brak regularnych i miękkich stolców może powodować pewne powikłania. Do takich powikłań należą:

• opuchnięte i zapalne żyły w odbytnicy (hemoroidy);
• pęknięcia błony śluzowej odbytu spowodowane twardym kałem próbującym wydostać się na zewnątrz (szczeliny odbytu);
• zakażenie w uchyłkach (wypukłościach), które czasami tworzą się na ściankach jelita grubego z powodu nagromadzenia i zakażenia stolca (zapalenie uchyłków);
• nagromadzenie zbyt dużej ilości stolca w odbytnicy i odbycie (zastój stolca);
• uszkodzenie mięśni dna miednicy spowodowane wysiłkiem podczas wypróżniania. Mięśnie te, między innymi, pomagają kontrolować pęcherz moczowy. Zbyt silny wysiłek przez dłuższy czas może prowadzić do nietrzymania moczu (wysiłkowe nietrzymanie moczu).

Czy zaparcie może prowadzić do gromadzenia się toksyn w organizmie i powodować złe samopoczucie?

Zazwyczaj tak nie jest. Chociaż podczas zaparcia jelito grube dłużej zatrzymuje kał, co może powodować dyskomfort, stanowi ono rozciągliwy zbiornik na produkty przemiany materii. Tylko w przypadku poważnej choroby jelita grubego jego ścianki mogą przepuszczać toksyny do organizmu. Stan ten określa się jako ostre rozdęcie okrężnicy.

Jakie badania laboratoryjne i diagnostyczne można wykonać w celu ustalenia przyczyny zaparć?

W przypadku zaparć lekarz może nie zlecać żadnych badań lub też skierować na wiele różnych badań i procedur. Decyzja zależy od objawów, historii choroby, ogólnego stanu zdrowia oraz przypuszczalnej przyczyny schorzenia. W większości przypadków do postawienia diagnozy nie są wymagane dodatkowe badania laboratoryjne, jednak w zależności od objawów lekarz może zlecić dodatkowe badania. Do badań tych należą:

• badania laboratoryjne: badania krwi i moczu pozwalają wykryć objawy niedoczynności tarczycy, niedokrwistości i cukrzycy. Badanie kału pozwala wykryć oznaki infekcji, stanu zapalnego i nowotworu;
• badania diagnostyczne: lekarz może zlecić tomografię komputerową, rezonans magnetyczny (MR) lub rentgen dolnych odcinków przewodu pokarmowego w celu wykrycia innych problemów, które mogą powodować zaparcia. Zazwyczaj jednak badania te nie są zlecane;
• kolonoskopia: lekarz może wykonać kolonoskopię lub sigmoidoskopię — wewnętrzne badanie jelita grubego za pomocą endoskopu. Podczas tej procedury może pobrać niewielką próbkę tkanki (biopsję) w celu zbadania pod kątem raka lub innych chorób, a także usunąć wszelkie polipy;
• badania pasażu pokarmu przez jelito grube: badania te polegają na przyjęciu niewielkiej dawki substancji radioaktywnej w postaci tabletki lub jako składnika posiłku, a następnie śledzeniu zarówno czasu przejścia, jak i drogi przemieszczania się tej substancji przez jelito;
• inne badania funkcji jelit: lekarz może zlecić badania pozwalające ocenić, jak dobrze odbyt i odbytnica zatrzymują i wydalają kał. Do takich badań należy określony rodzaj badania rentgenowskiego (defekografia), wykonywany w celu wykluczenia przyczyn zaparć związanych z dysfunkcją końcowego odcinka jelita, a także wprowadzenie niewielkiego balonu do odbytnicy (test wypychania balonu i manometria anorektalna).

Jak leczyć zaparcia o nasileniu łagodnym i umiarkowanym?

W większości przypadków zaparcia o nasileniu łagodnym i umiarkowanym można wyleczyć w domu. Pierwszym krokiem powinno być przeanalizowanie tego, co jesz i pijesz, a następnie wprowadzenie odpowiednich zmian.

Oto kilka zaleceń, które pomogą złagodzić zaparcia w domu:

• pij o dwie do czterech szklanek wody więcej dziennie. Unikaj napojów zawierających kofeinę i alkoholu, które mogą powodować odwodnienie oraz soków i napojów o wysokiej zawartości cukru;
• unikaj przetworzonego mięsa, smażonych potraw i rafinowanych węglowodanów, takich jak biały chleb, makaron i ziemniaki. Można spożywać chude mięso, na przykład drób, oraz odtłuszczone produkty mleczne;
• włącz do swojej codziennej diety owoce, warzywa, produkty pełnoziarniste i inne produkty o wysokiej zawartości błonnika. Ogranicz spożycie produktów o wysokiej zawartości tłuszczu, takich jak mięso, jaja i ser;
• jedz suszone śliwki, płatki z otrębów i inne owoce bogate w błonnik, takie jak pomarańcze, ananasy, jagody, mango, awokado i papaja;
• prowadź dziennik żywieniowy i zaznaczaj produkty, które powodują zaparcia;
• bądź aktywny fizycznie — uprawiaj sport;
• zwróć uwagę na to, jak siedzisz na toalecie. Uniesienie nóg, odchylenie się do tyłu lub przysiad mogą ułatwić wypróżnienie;
• dodaj do swojej diety dostępny bez recepty suplement z błonnikiem. Najlepiej wprowadzać je stopniowo;
• nie czytaj, nie korzystaj z telefonu ani innych urządzeń podczas wypróżniania;
• nie ignoruj potrzeby wypróżnienia. Może to zablokować sygnał z jelita grubego do mózgu, nakłaniający do rozluźnienia się i wydalenia kału.

Możesz również spróbować zażyć łagodny środek przeczyszczający. Istnieje kilka rodzajów środków przeczyszczających:

• suplementy z błonnikiem, środki osmotyczne (np. mleko magnezjowe) oraz środki przeczyszczające pomagają dostarczyć wodę do jelit, aby zmiękczyć stolec i ułatwić jego wydalenie;
• środki przeczyszczające o właściwościach nawilżających (np. olej mineralny) mogą pomóc w łatwiejszym przemieszczaniu się stolca przez jelita;
• środki przeczyszczające o działaniu stymulującym pomagają jelitom kurczyć się, aby przesuwać stolec dalej.

Lekarz może ocenić leki i suplementy, jeśli je przyjmujesz. Niektóre z tych produktów mogą powodować zaparcia. W takim przypadku lekarz może zmienić dawkowanie, przepisać inny lek i/lub zalecić zaprzestanie przyjmowania suplementu. Nigdy nie należy przerywać przyjmowania leków lub suplementów bez uprzedniej konsultacji z lekarzem.

Jakie są dostępne na receptę leki na zaparcia?

W leczeniu zaparć stosuje się kilka leków dostępnych na receptę. Należą do nich:

• prukalopryd;
• laktuloza;
• linaklotyd.

Na podstawie wyników badań lekarz dobierze najbardziej odpowiedni lek na zaparcia.

Kiedy konieczna jest operacja w przypadku zaparć?

Interwencja chirurgiczna w leczeniu zaparć jest rzadko konieczna. Jednak lekarz może zalecić operację, jeśli przyczyną zaparć jest problem strukturalny w jelicie grubym. Przykładami takich problemów są:

• niedrożność jelita grubego;
• zwężenie odcinka jelita;
• szczelina odbytu;
• uchyłek odbytniczo-pochwowy.

Niektóre przyczyny zaparć spowodowane dysfunkcją dróg moczowych można leczyć chirurgicznie. Kwestie te omawia się z lekarzem po badaniu. Operacja może być również konieczna, jeśli kolonoskopia wykaże raka jelita grubego, odbytnicy lub odbytu.

Jak zapobiegać zaparciom?

Aby zapobiec przejściu zaparć w postać przewlekłą, należy stosować te same domowe sposoby, które stosowano w ich leczeniu:

• należy przestrzegać zbilansowanej diety bogatej w błonnik: dobrym źródłem błonnika są owoce, warzywa, rośliny strączkowe, pieczywo pełnoziarniste i kasze. Błonnik i woda pomagają jelitom w przemieszczaniu stolca. Większość błonnika w owocach znajduje się w skórce, na przykład w jabłkach. Owoce z jadalnymi nasionami, takie jak truskawki, zawierają najwięcej błonnika. Otręby są również doskonałym źródłem błonnika. Jedz kaszę z otrębów lub dodawaj ją do innych potraw, na przykład do zupy i jogurtu. Osoby cierpiące na zaparcia powinny spożywać od 18 do 30 gramów błonnika dziennie. Jeśli cierpisz na zapalenie uchyłków, możesz otrzymać zalecenie, aby unikać owoców z pestkami;
• pij osiem szklanek wody po 240 ml dziennie. Uwaga: mleko może powodować zaparcia u niektórych osób. Płyny zawierające kofeinę, takie jak kawa i napoje gazowane, mogą powodować odwodnienie organizmu. Być może będziesz musiał zaprzestać spożywania tych produktów, dopóki praca jelit się nie unormuje;
• regularnie uprawiaj sport: nie musi to być intensywny wysiłek, już samo chodzenie bardzo pomaga;
• w przypadku zaparć można stosować suplementy diety, na przykład magnez. Nie każdy jednak powinien przyjmować magnez, więc przed rozpoczęciem kuracji skonsultuj się z lekarzem;
• wypróżniaj się, gdy poczujesz potrzebę. Nie czekaj.

Kiedy należy natychmiast zgłosić się do lekarza?

Należy zgłosić się do lekarza, jeśli:

• zaparcia są nowym problemem;
• w stolcu widoczna jest krew;
• następuje niezamierzona utrata masy ciała;
• podczas wypróżniania odczuwa się silny ból;
• zaparcia trwają już ponad trzy tygodnie;
• występują objawy zaparć związane z zaburzeniami czynności dróg moczowych.