Ölü İnternet Teorisi ve Büyük Taklit Makinesi

[embed]Bu yazı, O İşler Öyle Olmuyor İşte podcastinin metin versiyonudur. Yukarıdaki linke tıklayarak dinleyebilirsiniz.

Bir süredir derdimi, Youtube ve Spotify’dan siz değerli dinleyicilere aktarmak istiyordum ama gelin görün ki, algoritma dünyası ancak güvendiğimiz kişilerin bir şeyleri paylaşabildiği kadar bizi birbirimize bağlıyor sevgili dinleyici. Bu nedenle bu yayının ismini de bu şekilde koymak gerek diye düşündüm ve geleceğin interneti ile Ölü İnternet Teorisini biraz deşmek istedim.

Evet, konumuz internetin geleceği. Yıllardır interneti kullanıyoruz ve kolumuz bacağımız olmadan yaşayabilir mişiz sanki de artık internet olmadan olmazmış gibi geliyor değil mi sevgili dinleyici? Ne kadar da çabuk alıştık her ekranı olan cihazın bizi tamamen sarmasına. Ne kadar kolay adapte olduk. 90’ların sonuna geldiğimizde nihayet Türkiye’de de internet ile tanışmıştık, bilenler hatırlayacaktır. Hatta yurdun dört bir yanına İnternet fuarları açılmıştı, orada ilk online mayın tarlasını oynamıştık sevgili dinleyici. Yaşım sanıyorum o zamanlar 12–13 olacaktı. Çok da zaman geçmiş değil aslında, olsa olsa 27–28 yıl. Hayat ne kadar da değişti değil mi? Her şeyin, tüm insanların bireysel şekilde birbirine bağlanarak herkesten ve her şeyden anlık haberdar olabilme özgürlüğü, İletişim çağını yarattı bizler için. Aradan geçen zaman kısacık olsa da, hayatlarımızda yarattığı etki fazlasıyla büyük. Ayrıca bunun nereye varacağını da tahayyül etmek oldukça zor. Daha hızlı bağlantılar, daha düşük gecikmeler, cerrahsız ameliyatlar ve şairin de dediği gibi “daha bir sürü şey”. On yıllar sonra internetin artık sadece telefonumuzdaki uygulamaların toplamı olmaktan çıkacağı, hayatın görünmeyen altyapısına dönüşeceği bir kehanet değil şüphesiz.

İnternetin, insanlığın ortak sinir sistemi gibi çalışacağı bir zaman dilimine giriyoruz sevgili dinleyen. Bu kulağa heyecan verici geliyor ama tam da burada, 27–28 yıldır bu mevhum ile kendine bir yaşam inşa etmiş biz teknoloji çalışanları için rahatsız edici bir ihtimal beliriyor; “Ya bu ortak sinir sistemini daha duyusal ve daha bütünleşik hale getirmeye çalışırken, onu insan açısından daha daha yapay ve daha güvensiz bir alana dönüştürüyorsak?

İşte bu bölümde, iki farklı fikri aynı hatta birleştirmek istiyorum sevgili dinleyici. Bir yanda ağların yapay zekâ ile yönetildiği, çevresini algılayan bir dijital ekosistemden bahsederken diğer tarafta ise Ölü İnternet Teorisi yatıyor. Biliyorsunuzdur ama üstünden kısaca geçmem gerekirse bu teori, internette gördüğümüz içeriklerin, yorumların, trendlerin, etkileşimlerin ve hatta bazı toplumsal tepkilerin önemli bir kısmının artık gerçek insanlar tarafından değil; botlar, sahte hesaplar ve algoritmik manipülasyon mekanizmaları tarafından üretildiğini öne sürüyor.

Ölü İnternet Teorisi bazı çevrelerde komplo teorisi gibi anlatılıyor. İnternetin neredeyse tamamen botlardan oluştuğu, gerçek insan etkileşiminin çoktan azaldığı, dijital dünyanın canlılığını kaybettiği söyleniyor. Bu, haliyle fazla iddialı olabilir. Fakat teorinin işaret ettiği duygu oldukça gerçek. Çünkü hepimiz bir şeylerin değiştiğini görebiliyoruz. Zaten eski ismiyle Twitter, yeni ismiyle X, bunun en büyük örneği olabilir.

Eskiden internet daha dağınıktı, daha yavaştı ama sanki biraz daha insaniydi ve özellikle sevgili dinleyici, anonimliğimizi koruyabiliyorduk. Forumlarda yazım hataları, Yorumlarda saçmalık diz boyu olurdu. Belirli bir düzen içerisinde aradığımızı daha kolay bulabilmek adına dijital servisimizi DMOZ dizinine kendimiz kayıt ederdik. Bugüne geldiğimizde, internet artık daha temiz, daha hızlı ve yapay zeka ile google botları tarafından daha optimize edilmiş görünüyor, ama bu da gelin görün ki, steril bir morg hissi veriyor. Ve tabii artık, bu ortamda yazdıklarınızdan ya da söylediklerinizden dolayı sabah karşı evinizden alınma riskiniz var.

Her şey fazla düzgün. Haberleri sanki aynı kişi yazıp önümüze servis ediyor gibi. Instagram’da zaten herkes mükemmel bir hayatın içinde. Trendler gerçekten kendiliğinden mi büyüyor, yoksa bir yerlerden mi büyütülüyor, bunu anlamak artık gerçekten çok güç. Bu teoriye birebir katılmak zorunda değiliz ama internetin içinde gerçek insan sesiyle sahte ses arasındaki farkın giderek silikleştiğini kabul etmek zorundayız. Bir yorumun, bir siyasi tepkinin ya da bir influencer’ın bot hesaplarla büyütülüp büyütülmediğinin ciddi anlamda ayırdına varamıyoruz. Varanlarımız da oldukça sınırlı sayıda. Ayrıca, Linkedin’de gerçek dışı özgeçmiş oluşturan kişilerin ürettiği personalar da, içerikler de gerçek olmuyor zaten.

Bu nedenle belki Teyit.org vari fast checking uygulamalarına her zamankinden daha çok ihtiyacımız var.

Bugün internette gerçeklik, içerikten çok bağlama muhtaç hale geldi. Ama bağlam çoğu zaman elimizden alınıyor. Gördüğümüz şey bir akış. Akış ise dünyanın kendisi değil; Bu dünyada bize gösterilen bir sıralama. Ne önce çıkacak, ne görünmez kalacak, hangi öfke büyütülecek, hangi bilgi gömülecek, Bunların büyük kısmını artık biz belirlemiyoruz. Algoritmalar belirliyor.

Şimdi bu tabloyu geleceğin internetiyle birlikte ele alalım sevgili dinleyici. Yani bundan bir kaç on yıl sonrasını. 5G ve 6G bize ekranın ötesine geçen bir internet vaat ediyor. 6G ile birlikte ağların yapay zekâ tabanlı, kendi kendini yöneten, çevresini algılayan sistemlere dönüşeceği söyleniyor. Ağ sadece veri taşımayacak, aynı zamanda çevresini okuyacak, şehirleri algılayacak, trafiği yönetecek, bedenlerimizden sürekli bir sağlık verisi akacak.

Teknik olarak büyüleyici bir şeyden söz ediyoruz. Fakat aynı zamanda ürkütücü bir ihtimalin de kapısını açıyoruz. İnternet, sadece ekranımızda değil, çevremizin tamamında olacaksa ve bu internetin içeriği zaten giderek sahteleşiyorsa, 2050’de daha akıllı bir dünyada mı yaşayacağız, yoksa daha içine kapandığımız bir simülasyonun içinde mi dolaşacağız?

Öyle ki, Bu ağın kendisi hangi bilgiye ne zaman, hangi ruh halinde ve hangi bağlamda ulaşacağımızı optimize edecek. Anlamsal Web, yani Semantic Web dediğimiz işte tam olarak bu. Çeşitli sosyal medya platformlarının bizi daha huzurlu, daha bilgili ya da daha adil insanlar yapmak için tasarlandığını düşünmek zaten biraz saflık olurdu. Bizi içeride daha uzun süre tutmak için tasarlanan bu platformlar, öfke, korku ve paniğimizi , ölçülebilir, segmentlere ayrılabilir ve tahmin edilebilir bir veri çapası haline getirdi.

Geleceğin interneti daha yaygın hale geldiğinde bu ayrıştırma sadece sosyal medya ekranında kalmayacak şüphesiz. Bugün bize video öneren sistem, yarın ne önerecek düşünmesi bile çok güç. Bugün, üretken yapay zekâlardan bahsediyoruz değil mi? 2026’dan sonra hayatlarıma girmeye hazırlanıyorlar. Onlara gündelik zaman alan işlerimizi vereceğiz ve kararlar almalarını bekleyeceğiz. Ama şu an sıradan bir şey sorduğunuzda cümleye sizi pohpohlamakla başlayan ve yarısını bir yerlerinden atan LLM’ler sizce ne kadar kanaat önderi olabilir? Yani, gelecekte bile olsa?

İnternetin ölümü, illa teknik bir çöküşle son bulmayabilir sevgili dinleyici. Zaten hızlı açılan sayfalarınız açılmaya, videolarınız kesintisiz oynamaya ve kolunuzdaki saat doktorunuza anlık veri göndermeye devam edebilir ama bütün bu kusursuzluğun içinde gerçek insan dokunuşundan uzaklaşırsak, elimizde yaşayan bir ağ değil, canlıymış gibi davranan dev bir makine kalacak.

Bu karanlık ihtimalin nedeni teknolojinin kendisi değil elbette. Teknoloji, içine yerleştiği sistemin ahlakını yetiştirir. Eğer sistem kullanıcıyı manipüle edilecek bir nesne olarak görüyorsa, teknoloji manipülasyonu çok iyi yapabilir örneğin. Eğer sistem kaliteye değil etkileşime değer veriyorsa, teknoloji sahte olanı mükemmel derecede görünür kılabilir.

Bugün yapay zekâ ile üretilmiş bir görseli bazen ayırt edebiliyoruz. Bir görüntü ya da bir metinde yapaylığı yakalayabiliyoruz. Ama bu sistemler geliştikçe sahte olan daha kötü görünmeyecek elbette. Bu, dünyanın en büyük taklit makineleri, kendini ele vermek yerine gerçeğin pürüzlerini taklit etmeyi öğrenecek.

Bu durumda geleceğin en büyük lüksü hız olmayabilir sevgili dinleyici. En büyük lüks, işte gerçekliğin ta kendisidir. “Güveni yeniden inşa etmek” deyimi bir yerlerden tanıdık geldi mi? İşte size henüz yaşamaya başlamadığımız çağın en büyük sorunu.

Bu durumun yeni bir sınıf ayrımı yaratabileceğini de görmezden gelemeyiz tabii ki. Sermaye sahipleri daha güvenli, daha özel, daha az manipülatif bir ağ kullanırken; düşük gelirli insanlar daha çok izlenen, algoritmalar tarafından daha çok yönlendirilen bir ağ ortamında kalabilir. Bugün bunun işaretlerini teknofeodalite zinciriden zaten görüyoruz. İnternet başlangıçta herkes için eşitleyici bir güç olarak doğmuştu. Herkes anonimdi, herkes bilgiye eşit şekilde ulaşacaktı hatta Cypherpunk’lar, tam da bunun için çabalıyorlardı, şey Altcoinler çıkana kadar sanırım, neyse… Ama geldiğimiz noktada internet, yeni bir sınıf ayrımı da yaratmaya başladı. Bir taraf, içeriğin üretilen servislerinde algoritmalarla izliyorken, diğer taraf izleniyor, yönlendiriliyor, öfkelendiriliyor ve nihayetinde pazarlanıyor. Yani pazarlayan ve pazarlanan. Günün sonunda pazarlayan da, başka bir veri kümesi içinde tabii.

Ölü İnternet Teorisi bu yüzden sadece botların çoğalmasıyla ilgili değil. Bu teori, daha büyük bir kaygının adına evrilmiş durumda. İnternetin, bir ortak alan olmaktan çıkıp, insan taklidi yapan süper algoritmalara dönüşmesiyle ilgili. Yani, hem insanlara hem de algoritmalara güven sorununuz olduğunu bilen, bu dünyanın en büyük taklit makinesi ile bir yerde karşı karşıya kalacağız. Aklıma, Space Oddysey’deki HAL9000 geliyor. Yani, Laplace’in şeytanına doğru gidiyoruz demek, pek de yadırganacak bir düşünce olmaz bence ama, o kadar da karamsar bakmıyorum tabii. Bir zamanlar internet dev bir kütüphane gibi görünüyordu. Sonra pazar yerine dönüştü. Şimdi ise bir tür yankı laboratuvarına dönüşüyor. Çağımızın büyük yorgunluklarından biri de bu. Sadece çok çalıştığımız için yorulmuyoruz. Sürekli gerçeklik kontrolü yapmak zorunda kaldığımız için de yoruluyoruz sevgili dinleyici. Post-Truth çağında sıkışıp kalmış gibiyiz.

Bu durum yalnızca bireysel bir kafa karışıklığı yaratmıyor. Toplumsal gerçeklik duygusunu da bozuyor. Bir ülkenin vatandaşları aynı olay hakkında tamamen farklı evrenlerde yaşayabiliyor. Birinin kahraman dediğine diğeri hain diyebiliyor. Birinin başarı dediğine diğeri çöküş diyebiliyor. Ortak gerçeklik zemini zayıfladığında toplum konuşamaz hale geliyor.

Gelecekte, bağlantı yoğunluğu arttıkça, bağlanmama hakkı da tartışmalı hale gelecek. Örneğin, akıllı şehirde yaşarken ağa dahil olmamak öyle bir seçimin eseri olmayacak. Bir noktada buna mecbur bırakılacağız. Tıpkı bugün, bir iş görüşmesinde “Whatsapp kullanmıyorum sorun olur mu?” demenin doğurduğu bakışlar ve sonrasında yaşanan hayal kırıklığı gibi. İşte bağlantı, bu noktada özgürlük gibi başlamışken bir zorunluluğa dönüşebiliyor. Bu noktada, geleceğin en radikal özgürlüğü internete bağlanmak değil, bazı şeyleri internete bağlamamayı seçebilmek olabilir.

Fakat takdir edersiniz ki, bu da kolay değil sevgili dinleyici. Çünkü bağlantı aynı zamanda verimlilik demek. Hiçbir şehir daha az optimize olmak istemez. Hiçbir hükümet, daha az veri sahibi olmak istemez değil mi? Bu yüzden ölü internet meselesinin yalnızca yapay içerikler krizi değil, bir medeniyet meselesi haline geleceğini düşünüyorum açıkçası.

Eğer iletişim ağları insanlığın ortak sinir sistemi olacaksa, bu sinir sisteminden geçen sinyallerin ne kadarının manüpile edilmediğini bilmek zorundayız. Sahte öfkelerin ya da sahte korkuların dolduracağı bir dijital sinir sistemi, toplumun karar verme yeteneğini geri döndürülemez şekilde bozacak. Bunun sonucu yalnızca bireysel huzursuzluk değil; ekonomik, politik ve kültürel çözülme ile devam edecek.

Bu yüzden geleceğin internetini konuşurken yalnızca hızdan ve yapay zekâdan bahsetmek yetmez. Birey’in sesinin nasıl korunacağını, bot ağlarının nasıl sınırlanacağını ve mahremiyetin nasıl sağlanacağını da konuşmak gerekir. Bunlar sadece teknik meseleler değil sayın dinleyen. Politik, etik, kültürel ve insani meseleler. Burada, mesele teknolojiyi reddetmek de değil. 5G, 6G, yapay zekâ fazlasıyla büyük imkanlar yaratabilir şüphesiz. Çıkalım ormanlara, dağlara, kıralım telefonlarımızı demiyorum tabii ki, ben tarım ya da hayvancılıktan da anlamam.

Ama önümüzdeki yılların en büyük meselesi interneti daha hızlı yapmak değil, onu yeniden inşa etmek, yeniden insani hale getirmek olabilir diye düşünüyorum. Anonimlik ve mahremiyeti dengeli biçimde savunmak, yapay olanı belirgin şekilde işaretlemek ve dijital ortamda güveni yeniden inşa etmek zorundayız. Ve bence bu hepimizin ortak görevi olmalı.

2050’ye giderken, belki de en karanlık ihtimal robotların dünyayı ele geçirmesi değilmiş.

Eskiden, internete bağlanmak tek önceliğimizdi. Sonra, internette görünür olmaya mecbur kaldık. Yakında ise, internette gerçek olmak ana meselemiz olacak gibi görünüyor.

Ve geleceğin en büyük lüksü belki de 100 gigabit hız ve hologram toplantılar değil, karşında gerçek ya da manüpile edilmemiş bir insan olduğundan emin olabilmek olacak diye düşünüyorum.

Bir sonraki bölümde görüşmek üzere. Esen kalın.