Photo by Hennie Stander on Unsplash

Gözlemlenemeyen Hakikat

Çoğunlukla gerçeğe giden yolun ‘bilgi’ olduğu varsayarız; öyle ya, adına gerçeklik ya da hakikat dediğimiz şey, somut bilgiden başka neyin üzerine kurulabilir? Bu o kadar yaygın bir kanıdır ki objektif olduğumuzu kanıtlama ihtiyacı hissettiğimizde de hemen şunu söyleriz: “Güvenebileceğimiz tek yol bilgi”.

Bilgi konusuna döneceğim, ama bu yazıya ilham veren olayın arka planını anlatmazsam akış eksik kalacak. Bu ara (nedense) roman yerine daha kısa form metinler okur halde buluyorum kendimi; denemeler, makaleler, fikir ve sunuş yazıları. Ama tür değişse de favori yazarlarımdan sapmıyorum: İki aydır Ursula Le Guin’in diğer yazarlar ve kitapları hakkında yazdığı inceleme ve önsözleri okuyorum. Gerçekten ilginç bir deneyim: Okuduğum kitabın tamamı diğer kitaplar için yazılmış önsözlerden oluşuyor. Bunlardan biri özellikle dikkatimi çekti: Alan Garner’ın (henüz Türkçe çevirisi olmayan) Boneland’i üzerine yazdığı bir deneme. Epey tartışmalı temel argüman ise (bilgiyi hayatının merkezine alan biri olarak) o günden beri de yakamı bırakmadı.

“Şu soruyu soralım kendimize: Acaba (Alan) Garner’ın öne sürdüğü gibi hakikate bilgiyle değil de, inançla mı varılır?

Kim bilir, belki de…”

Ursula K. Le Guin

Bu soruyu ciddiye almak önemli, çünkü sorgulamadan benimsediğimiz, doğal kabul ettiğimiz bir kanıyı sorguluyor. Hakikate giden yolun bilgi olduğunu söylüyor, sonunda da “kim bilir belki de…” ile bitirerek güvenilecek tek yol olduğu savını tartışmaya açıyor.

İyi de, bilgiden başka neyin üzerine kurulabilir ki hakikat?

Medeniyet tarihinde bilginin yeri çok büyük. Yaptığımız gözlemler, deney ve akıl yürütmelerle, bulduğumuz kanıtlarla ömürleri uzattık, evreninin haritasını çıkardık, bin yıldır konuşulmayan dilleri okumayı öğrendik, maddenin yapısını gözün görebildiğinin çok ötesinde inceledik. Eğer hakikat gerçekliğe karşılık gelen şeyse, onu bulmak için elimizdeki en iyi araç bilgi. Bunun aksini iddia eden hiçbir argüman ilgimi çekmiyor .

Ama yine de bilgiyle gelen bu başarının içinde sessiz ve ciddi bir sorun var: Bilgi ile ilişkimiz arttıkça, onun sınırlarıyla karşılaşıyoruz.

Bir araziyi düşünün: Onu haritalayabilir, zaman içinde oluşturduğu katmanları tarihlenebilir, ekolojisi kayda geçirilebilir, tarihçesi en ince sürecine dek açıklanabilir. Bu açıklamanın her sözü doğru ve kanıtlanabilir de olabilir. Ama bu açıklamaların hiçbiri bize o yere, coğrafyaya ait olmanın, oralı gibi hissetmenin ne demek olduğunu söyleyemez. Bu yere ait hikâyeleri taşımanın, yıllar sonra oraya gittiğimizde istemsizce içimizde beliriveren eski duyguları ifade edemez.

Bilimsel anlatı doğru. Gerçek. Ama hakikatin tamamı değil.

Garner’ın kitabında odağa aldığı alan tam burası; Le Guin’in onda bu kadar net gördüğü de aynı boyut. İkisi de bilime düşman değil; tersine, ona alışılmadık ölçüde bağlılar. Garner’ın hemen tüm kitaplarının kurgusu arkeolojiye, astronomiye, dilbilime ve biraz da halk anlatılarına dayanıyor. Onu okurken hayal gücünün bilgiyle terbiye edildiğini hissedersiniz.

Ama bilgi tek başına düşünceyi hiçbir zaman tamama erdirmez. Eğer sadece bilgiye dayadıysanız sırtınızı, argümanlarınızda hep bir şeyler eksik kalır. Tabir yerindeyse söyledikleriniz kuru olur.

Ursula’nın önsözünü görünce Boneland’i hemen alıp okudum. Sonra bir daha okudum. Sürekli geri dönüp tekrar okuduğum bir yer var: Colin Whisterfield, Jodrell Bank’te çalışan bir radyo astronomu. Gökyüzünü dinlemek için insanlığın yarattığı en hassas alet ve araçlara sahip. Bu araçları Ülker (Pleiades) takım yıldızlarına çeviriyor; amacı yıldızları araştırmak değil, daha çocukken kaybolan kız kardeşi Susan’ı bulmak. Colin değişik bir genç, on üç yaşından öncesine dair hiçbir şey hatırlamıyor; sonrasını ise eksiksiz hatırlıyor. Araştırmalarında kullandığı radyo çanağını, aslında yakalamak üzere tasarlanmadığı bir sesi (kardeşinin sesini) aramak için bir yıldız kümesinin üzerinde gezdiriyor.

Bunun ne kadar tuhaf olduğu üzerine biraz konuşmaya değer. Sadece radyo çanağı değil, teleskobu da gayet iyi çalışıyor ve işini tam olarak yapıyor. Ama kullandığı hiç bir araç Colin’i asıl aradığına yaklaştırmıyor. Tüm teknoloji, bilgi, ekip ve ekipman işe yaramıyor.

Bu noktadan sonra Garner bu kitabı gerçekten eşsiz yapan bir şey yapıyor. Colin’in yanı sıra, aynı topraklarda ama başka bir zamanda, başka bir adam bir kayayı yontuyor ve dans ediyor — göğü yerin üstünde, yıldızları döner halde tutmak için. Onların nasıl hareket ettiğini bilerek değil. Onları gözeterek, onlarla bir olarak.

Aynı toprağın üzerinde, aynı göğün altında iki adam: biri onu ölçüp hesaplıyor, öbürü ona sadık kalıyor. Yazar bizden ikisi arasında seçim yapmamızı istemiyor. Onları yan yana koyuyor. Kayayı yontan adam doğal akışında hayatını sürdürüyor, Colin’in teleskopu ve radyo alıcısı, bütün görkemi ve hassasiyetine rağmen, kaya yontan adamın aracına göre çaresiz kalıyor.

Bu durumun ifade ettiği fikri hiç bir bilgi ve hatta akıl yürütme ile öğrenemezdim. Böyle bir mesaj ancak bir hikâyeden gelebilirdi. Bilinemeyen, ancak ifade edildiğinde hissedilebilen bir boyut.

Bu durum bana adına “mit” (efsane) denen kavramın neden hâlâ yaşadığını da hatırlatıyor— ona yakıştırdığımız işi çoktan bitirmiş olmasına rağmen...

Mitleri erken dönemlerin bilimi sayma eğilimindeyiz: insanların gök gürültüsünü anlamadan önce onu açıklamak için anlattığı, şimdi de alışkanlıktan saklanan hikâyeler. Oysa bu anlatılar aslında bir açıklama değil. Bilimsel açıklamalar eskiyip yerlerine yenileri geldikten çok sonra da efsanelerin aynen ayakta kalmasının nedeni bu. Bir efsane, bir tepenin hangi maddeden yapıldığını söylemez. O dönemdeki hayatların o tepeyle nasıl bir ilişki içinde durduğunu söyler. Bilim tepeyi açıklar; mit ise onun varlığını hissettirir. Hiçbiri ötekini gereksiz kılmaz — ve yaşadığı toprakların jeolojisini herkes kadar iyi bilen Garner, bütün bir roman boyunca bu ikisinin birbirini geçersiz kılmadan aynı dünyayı paylaşabildiğini gösterir.

Le Guin bu ayrımı çok iyi anlamış ve kitabın önsözüne yerleştirmiş. Bir şiiri, güzelliğini dikkate almadan da çözümleyebiliriz. Bir müzik parçasını, gücünü, yarattığı duyguyu açıklamayan frekanslara indirgeyebiliriz. Bir hayatı, ne anlama geldiğine dair tek söz etmeyen biyolojik terimlerle, doğru ve eksiksiz biçimde betimleyebiliriz. Açıklama doğru olur. Yine de aslında açıkladığımız olguya ait en hayati boyutlar aradan sıyrılıp gitmiştir.

Bütün bunlar bilgiye karşıt bir sav değil. Sadece bilgiyle hakikatin aynı şey olduğu yolundaki varsayıma karşıt bir düşünce.

Kimi hakikatler dışarıdan gözlemlenebilir: bir gezegenin yörüngesi, bir fosilin yaşı, bir yıldızın bileşimi. Kimileriyse ancak içeriden açılır. Dostluğun hakikatini dost olarak, dosta sahip olarak öğrenirsin, bir yerin hakikatini ona ait olarak, bir hikâyenin hakikatini onun içinde seni değiştirecek kadar uzun yaşayarak fark edersin. Bu deneyimler, onları yaşayan kişiden ayrılamaz. Onları sadece bildiklerinle, öğrendiklerinle de açıklayamazsın. Öyle derindirler ki ortaya somut bir şeylerin çıkması için onlara aktif olarak katılmak, onlarla bir olmak gerekir. Ne yazık ki modern zihin bu katılıma açıklanabilir neden bulamadığı için bu alana güvensizlik duyma eğilimindedir. Oysa gerçeğe dair anlam taşıyan bir çok şey bu alanlarda kuruluyor olabilir.

Bu da beni Le Guin’in cümlesine, onun bitirdiği o küçük söze geri getiriyor. ‘Belki de…’

Bu son satırı bir hüküm olarak değil, seçim yapmayı reddetme olarak okuyorum — bilgi yerine inanç, inanç yerine bilgi gibi bir şey konuşmuyoruz. Boneland’de Colin, hissettiği çöküşün bir yerinde, aynı yalın düşünceye varır: Aynı soruya birden fazla yanıt olabilir.

Hakikat, acaba bilgi tükendiğinde inancın devreye girmesiyle ulaştığımız şey değil de; bilgi yapabileceği her şeyi yaptıktan sonra, geriye kalana doğru kararlı bir adım atmaya, onu deneyimleyip ona katılmaya razı olduğumuzda görünür hale gelen şey olabilir mi?

Belki de?..

Selam ve sevgilerimle, Yalçın Arsan — Haziran 2026