Abdülhamit dönemi sansürünü tasvir eden karikatür. Fotoğraf:https://ekrembugraekinci.com/article/?ID=747

Bu da mı yasaktı? 2. Abdülhamit ve Sözlük Sansürü

Osmanlı İmparatorluğu’nun 34. padişahı olan 2. Abdülhamit dönemi (1876–1909), Osmanlı tarihinin sıkı denetim ve sansür mekanizmalarının işletildiği “İstibdat Dönemi” olarak bilinir.

Padişahın hassasiyeti dile ve günlük yaşama oldukça ilginç yasaklar getirmiştir. Bu yasaklar nedeniyle o dönemde yazılan tiyatro oyunlarında “burun” veya “suikast” gibi kelimeler geçtiğinde oyuncuların bu kelimeleri öksürerek geçiştirdiği rivayet edilir.

İşte bazı yasaklanan kelimeler:

1-Burun

ChatGPT yapay zeka aracı tarafından oluşturulan görsel.

Padişahın burnu fiziksel olarak belirgin olduğu için bu kelimeyi kullanmak kendisine bir gönderme olarak algılanabilirdi. Gazetelerde “burun” yerine “coğrafi çıkıntı” gibi ifadeler kullanılmıştır. O dönemde padişahı küçük düşürecek imalar, karikatürler ve göndermeler ciddi şekilde sansürlenmiştir.

2-Yıldız

Fotoğraf: https://www.fikriyat.com/galeri/tarih/33-yillik-nisane-yildiz-sarayi/5

Abdülhamit, Yıldız Sarayı’nda yaşamaktaydı ve uzun süre devleti buradan yönetmişti. Bu yüzden saray yönetim merkeziydi ve daha önce bazı suikast girişimlerinin yaşandığı bir yer olmuştu. Bu nedenle “Yıldız” kelimesi siyasi bir çağrışım yapıyordu. Kelimenin gelişigüzel kullanılması bu sebeple sakıncalı görülüyordu. Gökbilim kitaplarında bile yıldızlardan bahsetmek sansür memurlarının radarına takılabiliyordu.

3-Murat

Fotoğraf:https://tr.pinterest.com/pin/577094139731060921/

Bence,burundan sonra en ilginç örneklerden birisi de “Murat” kelimesinin sansüre uğramasıdır. Tahttan indirilen kardeşi 5. Murat’ı hatırlattığı için içinde “Murat” geçen kelimelerin kullanımı sakıncalı görülmüştür.

4-Dinamit,Bomba,İnfilak/H2O

ChatGPT yapay zeka aracı tarafından hazırlanan görsel.

Suikast korkusu nedeniyle bu kelimeler tamamen silinmiştir. Hatta kimya kitaplarındaki H2O formülünün bile sondaki “2” rakamının 2. Abdülhamit’i, “H” harfinin ise “Hamit”i simgelediği; yani “2. Hamit’e suikast” mesajı içerdiği gerekçesiyle sansürlenmeye çalışıldığı rivayet edilir.

Not: Bu ifadeler ve kesin yasaklar büyük ihtimalle abartılıdır; dönemin aşırı hassas sansür atmosferini anlatmak için kullanılan sembolik örneklerdir.

Bilinen şey, sansür memurlarının metinleri sık sık incelediği, padişahı çağrıştırabilecek alaycı ve mizahi anlatımların engellendiği ve hicvin bastırıldığıdır. Bu iddialar, 2. Abdülhamit dönemiyle ilgili anlatılan popüler rivayetlerden biridir. Tarihsel olarak durum daha inceliklidir. Kelimelerin çoğu her yerde tamamen yasak değildi; siyasi çağrışım yaptığında, ima içerdiğinde veya muhalif yazılarda yer aldığında sansüre uğramaktaydı.