Yapay Zeka ve Tiyatro: Tiyatroda yeni formlar için bir deneme

Olmak ya da olmamak işte bütün mesele bu…

Anton Çehov’un Martı oyununda Treplev şöyle der:

“Yeni biçimler lazım… Yeni biçimler lazım. Yoksa daha iyisi hiç gerekmez.”

Yeni biçimler son zamanlarda çokca tartışılıyor. Özellikle yapay zeka geldikten sora iş dünyasında. Pek çok farklı sektör bu teknolojiyi kullanarak değişen dünyada kendine bir yer edinmeye çalışıyor. Peki ya sanat, özellikle de tiyatro, bu değişim karşısında bir şey yapacak mı? Ya da yapmalı mı?

Yeni biçimler güzeldir tabi, ama tek başına bir anlamı olmaz; anlam kazanabilmesi için bir bağlama, bir içeriğe, bir ruha ihtiyaç duyar. Biçim, anlamsızca değiştirildiğinde sadece yüzeysel bir yenilik olur. Ama biçim, çağın ihtiyaçlarına, düşünsel arayışlarına, teknolojik dönüşümlerine bir cevap olarak ortaya çıkarsa, işte o zaman anlam kazanabilir.

Teknolojinin sanat için kullanılması yeni bir kavram değil. Hatta günümüzde teknolojinin kendisi ile sanat yapılabilen bir çağdayız. O zaman yapay zeka teknolojisini tiyatro ile entegre edebilir miyiz üstüne bazı fikirler ortaya atalım.

1.Bir Oyuncu Olarak Yapay Zeka

Benim en çok heyecanlandığım başlık bu diyebilirim. Aslında yapay zeka ve insan ilişkilerinin işlendiği hikayelere bilmkurgu türündeki filmlerden alışkınız. Hatta bu başlığı okuyan okuyucularının çoğunun aklına Spike Jonze ‘un Her filmi aklına gelmiştir. Film kısaca bir yapay zeka ile bir adamın aşkını anlatıyor. O filmde bir yapay zeka kullanılmıyor tabi. Yapay zeka sadece ses olarak Scarlett Johansson tarafından canlandırılıyor. Bazı insanların aklına da Kubrick’in yönettiği 2001 A Space Odyssey filmindeki HAL 9000 karakteride gelmiş olabilir. Sinema yeni biçim ve form arayışında bazı konularda tiyatronun önünde diyebiliriz diye düşünüyorum. Ben belirli açılardan baktığımda tiyatroyu, en azından kuzeni sinemaya göre daha muhafazar bir sanat dalı olarak ben yorumluyorum.

Peki bir yapay zeka tiyatro sahnesinde var olabilir mi? Sahnedeki oyuncuların verdiği replikleri algılayıp, o repliklere göre belirli cevapları veren bir aygıtımız / ses sistemimiz olduğunu düşünelim. Sahnede görünmeyen ve dışarıdan sadece ses ile karakterle iletişim kuran bir oyuncu gibi. Bu anlattığım şekilde sadece robotik bir aygıt olur ve sahnedeki karakterimiz bir robot değil ise bunu sahnede kullanmak pek mantıklı olmaz. Çünkü seyirci sahnede sabit, durağan bir oyuncu (bir robot) değil canlı, değişen, nefes alan bir oyuncunun var olmasını ister.

O zaman sahnede daha canlı(ya da değişken) bir varlık görmek istiyorsak günümüzde ChatGPT gibi uygulamalar ile popüler olan LLM(Large Language Model)’leri kullanabiliriz. LLM’ler bize yapay zeka ile kelimeler ve cümleler aracılığı ile bağ kurmamıza olanak sağladı ki bundan daha önce sayılar ile iletişim kurabiliyorduk. Bir LLM model’ini sahnede sergileyeceğimiz bir oyunun içindeki bir karakteri canlandıracak oyuncu olması için eğitebilir ve önceden bahsettiğim aygıtımız ile bu yapay zekanın sesini duyabiliriz. Bir çoğumuz ChatGPT’nin sesli modunu kulanmış ve onunla sohbet etmişizdir. Görüldüğü gibi uzak bir gelcekte olabilecek uçuk bir fikir değil. Hali hazırda elimizin altında bulunan ve kullanılan bir teknoloji. Bu modelimizde ise farklı olarak tiyatro sahnesi için yapay zeka’nın oyuncu arkadaşlarının ses tonunu ayırt edebilmesi, her oyun bu ses tonlarına, duraklamalarına vb. ayırt edici özelliklere dikkat ederek bunları o an yorumlayıp iletişimini bu yoruma göre kurmasını sağlamamız gerekir. O zaman yapay zekamız aynı bir oyuncu gibi sahnede canlı ve özel bir performans bize sunabilir.

2. Bir Dekor Olarak Yapay Zeka

John Logan’ın Red (Kırmızı) adlı oyunu gerçek bir tarihî figür olan Mark Rothko’nun hayatından ve sanatından esinlenir; oyunda Rothko’nun New York atölyesinde Four Seasons için düşünülmüş mural süreci dramatize edilir. Bu bağlamda sorumuz şu: oyunda yer alan “Rothko resim yapar” anlarını, fiziksel boya yerine yapay zekâ destekli görsel üretim ve 3 boyutlu projeksiyon ile yeniden kurgulayabilir miyiz?

Gerçek hayatta, Mark Rothko 1958’de Four Seasons restoranı için büyük bir duvar resmi serisi siparişi almıştır. Bu eserler günümüzde Seagram Murals olarak anılmaktadır. Yapay zekaya, Rothko’nun kariyerindeki o döneme kadar yaptığı resimlerin verilerini yükleyerek, oyun sürecinde ortaya çıkacak mural’in yapım aşamalarını görsel olarak üretmesini sağlayabiliriz. Hatta bu yapım süreceini yapay zekanın kendisinin yorumlamasını sağlayabiliriz. Bu yapay zekâ destekli görselleri ise sahnede 3 boyutlu projeksiyonlarla yansıtarak, seyirciye sanatçının yaratım sürecini farklı ve dinamik bir şekilde deneyimletmek mümkün olur.

Dahası, daha gelişmiş sistemler tasarlayarak, oyuncuların o günkü performanslarına, ses tonlarındaki değişimlere, sahnedeki hareketlerine ve duygu yoğunluğu gibi unsurlara uygun, her oyun değişen ve özelleşen görseller sunabiliriz.

Bu tür yapay zekâ destekli görsel ve projeksiyon teknolojileri bizim için artık çok uzak değil. Dünya çapında tanınan sanatçımız Refik Anadol, bu alanda öncü isimlerden biri. İstanbul Modern’de gerçekleştirdiği ve radar / gerçek zamanlı meteorolojik verileri işleyerek veri setlerini büyük LED duvarlara/medya yüzeylerine dönüştürmüştü. Bu, değişimin kapımızda olduğunun açık bir göstergesi. Tiyatro sahnelerinde de çok yakında bu dijital sanat etkilerini görmeye başlayacağımızı düşünüyorum.

3. Yazar ve Yönetmen Yardımcısı Olarak Yapay Zeka

Bu madde diğer maddelere göre gerçektende yapması ve ulaşılması en kolay ama bana göre içlerinde en az heyecan veren ve en sıkıcı ve madde. Günümüzde yazılımcılar kodlama süreçlerinde kendilerine destek olacak LLM modelleri ile çalışıyor. Benzer şekilde bir yapay zeka modelini elimizdeki sahip olduğumuz tiyatro metinleri , akademik çalışmalar , tarih, sosyoloji, psikoloji vb. alanlardaki ek kaynaklarla besleyip bir model çıkartabiliriz. Böyle bir model, akademik alanda öğrenciler ve araştırmacılar için değerli bir araç olurken; yaratıcı alanda ise yeni tiyatro metinleri yazmamıza da yardımcı olabilir.

Yeni bir oyun ortaya konurken oyuncular yönetmenin bilgi birikimine ve bu alandaki tecrübesine güvenmek zorundadır. Her yönetmenin bu alandaki yönelim, deneyim ve entellektüel birikimi farklı olduğundan oyun yönetme tarzları ve ortaya çıkan oyunların da farklılık göstermesi olağandır. Yukarıda bahsettiğimiz bu alanda eğitilmiş yapay zeka modeli ise bize insan algısından çok daha farklı bakış açıları sunabilir.

Hiçbir insan tiyatro tarihi boyunca yazılmış tüm metinlere ve kaynaklara hâkim olamaz. Fakat bu alanda özel olarak eğitilmiş bir model, elindeki geniş bilgi birikimiyle daha bütüncül öneriler sunabilir. Bu da oyun çıkartan yönetmenler için danışabilecekleri bir arkadaş, zor durumlarda çalabilecekleri bir kapı görevi görebilir.

Burada bahsettiğim maddeler, kendi bakış açımdan yapılabilecek , belki de hali hazırda yapılan çalışmalar. Elbette tiyatro ve yapay zekâ birlikteliği, çok daha farklı fikirler ve yaklaşımlarla bambaşka yollara evrilebilir. Ancak bu tarz fikirleri geliştirirken yaşanabilecek teknolojik zorlukları ve maddi gereklilikleri de göz ardı etmemek gerekir.

Bu maddelerin her biri, tiyatroda yeni formlar yaratmak için birer fikir niteliğinde. Ancak yalnızca biçimdeki değişim yeterli olmayacaktır; asıl mesele, bu yeniliklerin eserin içinde anlamlı bir bütünlük kazanmasıdır. İşte bu da bizi bekleyen bir diğer önemli zorluktur.