Ev Neden Sadece Bir Taşınmaz Değildir?

Ev Neden Sadece Bir Taşınmaz Değildir?

“Kira, Güven ve Gündelik Hayat” başlıklı bu yazı dizisinde ev, mülkiyet, komşuluk, ortak yaşam ve hukukun gündelik hayattaki görünmez etkilerini ele alıyorum.

Ev, yalnızca içinde yaşadığımız bir mekân değil; dünyayla aramıza çektiğimiz son perdedir.

Kira krizleri, komşuluk tartışmaları ve ortak alan kavgaları çoğu zaman ekonomik veya hukuki meseleler gibi görünür. Oysa bu çatışmaların arkasında güven, aidiyet ve birlikte yaşama kültürüne dair daha derin sorular bulunur.

1. Evin Görünmeyen Anlamı Ev aramak, temel ihtiyaçların yerine getirildiği, akşam uyunup sabah kalkılan bir taşınmaz bulmak değildir. İnsanlar ilan sitelerinde metrekare, oda sayısı, bina yaşı ve kira bedelini mukayese eder. Çoğu zaman aranan şey farklıdır. İnsan, kendisini ait hissedeceği bir yer arar. Bu yüzden ev, hiçbir zaman yalnızca ekonomik bir mesele olmadı. Ev; güvenliktir, mahremiyettir, aidiyettir. Dilimiz ev ve yuva ayrımı ile bu fikri güzel biçimde anlatır. İngilizce’deki home ve house gibi. İnsan hayatının en sıradan görünen ama en derin kurumlarından biridir.

Frankfurt Okulu’nun önemli düşünürlerinden Theodor W. Adorno, Minima Moralia adlı eserinde modern insanın trajedisine dair önemli bir tespitte bulunur: İnsan için evinde olup da kendini evinde hissedememesi, ahlaki bir problemdir. Çünkü ev, insanın dünyayla arasına çektiği son perdedir. Eğer kişi kendi evinde güven, mahremiyet ve aidiyet duygusu kuramıyorsa, sorun yalnızca dört duvarın içinde değil; toplumsal ilişkilerin dokusunda aranmalıdır.

İnsanlar sadece ev bulmakta değil, "evinde hissedebilecekleri" bir hayat kurmakta zorlanıyorlar. Ev, insanların birbirleriyle kurdukları ilişkinin en küçük laboratuvarıdır. Bir toplumun güven dinamiklerinin ilk belirtileri çoğu zaman ev, mahalle ve komşuluk ilişkilerinde ortaya çıkar.

Artan fiyatlar, tahliye davaları ve bitmeyen krizler esasında uzun zamandır devam eden büyük bir dönüşümün işaretidir. Bugün yalnızca kiralar veya enflasyon yükselmiyor; insanlar birbiriyle dengeli ilişkiler kurabilme mekanizmasını inşa edemiyorlar. Batılı ülkeler bu problemlerin çözümü için Sanayi Devrimi ve Fransız Devrimi’ni müteakiben yeni toplumsal kurallar inşa ettiler.

Şehir hayatı, aynı alanda yaşayan insanların kuralları ve sınırları da paylaşmasını gerektirir.

2. Şehirleşmenin Eksik Kalan Hikayesi Ülkemizde kira ve ortak alan krizlerinin önemli bir kısmı aslında şehirleşme krizinin gecikmiş sonuçlarıdır. Ülkemizde bu süreç, demografi istatistikleri bakımından tamamlanmış görünüyor. Büyükşehir belediyelerinde köylerin mahalle kabul edilmesi bu sürecin önemli bir çıktısıydı. Resmi istatistiklere göre ülkemizdeki nüfusun yüzde 93’ünden fazlası şehirlerde yaşamaktadır. Bu süreç 50 yıllık süre zarfında gerçekleşti.

Bu sürede nüfusun fiziki transferi gerçekleşti. Ama bu veri bizi yanıltmamalı. Çünkü bu durum kente göçenlerin şehirde yaşama kurallarını içselleştirdiği anlamına gelmiyor. Yaşanan muhtelif krizler, aslında köyden fiziken göç edilse de, köyde yaşama alışkanlıklarının tortularına işaret ediyor. Apartmanın veya dairenin önüne çöp bırakma, halı çırpmaktan kaynaklı meseleler, gürültülü yaşam, park çizgilerine riayet etmeme, sokak veya caddelerde düğün, sünnet, asker uğurlama törenleri için yol kapatma, silah ateşleme gibi pratikler aslında köydeki rahat havanın şehirde devam ettirilme refleksinden kaynaklanıyor.

3. Güvenin Yerini Kurallar Alınca Kira örneğinden devam edelim. Bir kira ilişkisinin başlangıcında çoğu şey yazılı değildir. Taraflar birbirine güvenir. Ev sahibi kiracısının evi koruyacağını varsayar. Kiracı ise ev sahibinin makul davranacağını düşünür. İlişkiyi ayakta tutan şey çoğu zaman kanun değil, bu görünmez beklentilerdir. Çünkü insan ilişkilerinin temel dinamikleri ön plandadır. Hak ve yükümlülükler en sade halleriyle mevcuttur.

Fakat işler bozulduğunda aynı insanlar bir anda sözleşmelere, ihtarnamelere ve dava dosyalarına sarılırlar. Sorunlar ve çözümler karmaşıklaşır. Başlangıçtaki sadelik yetersiz kalır. Yazılı kurallar ve mahkeme içtihatları peşisıra gelir. Dün güven üzerine kurulan ilişki bugün hak mücadelesine dönüşür.

4. Apartmanlar: Gündelik Hayatın Küçük Leviathanları Yukarıda değindiğim ortak alan problemleri, kira olayına nispetle kolektif niteliktedir. Apartman veya site toplantılarındaki tartışmalar aynı sorunun farklı yüzleridir.

Köyde herkes birbirinin akrabası, hısmı, eşi dostu iken şehirde yabancılarla birlikte yaşamak zorundasınızdır. Sadece ikamet edilen yerlerde değil, toplu taşımada, yeme içme yerlerinde, mağazalarda, trafikte hep yabancılarla muhatap olursunuz. Kan bağınız olan insanlarla birlikte olma ihtimaliniz azdır. Muhtemel problemlerin yüzyüze iletişim yoluyla çözülmesi fikri, günümüzde oldukça riskler barındırır. Dolayısıyla ilişkiler tabiatı gereği mesafe prensibine dayanmak zorundadır ve bu mesafeyi yazılı kurallar şekillendirir.

Bu yüzden mülkiyet yalnızca tapu sicilindeki alelade bir kayıt değildir. Bir yere ait hissetmek, komşularla ilişki kurabilmek, ortak alanları paylaşabilmek ve aynı kurallar altında yaşayabilmek mülkiyetin görünmeyen yüzüdür. Örneğini verdiğim çatışma alanları, Thomas Hobbes’un Leviathan’da anlattığı insanlık senaryosunun, mikro halini ortaya koyar. Leviathan’da anlatılan kaos hali, bu tip yaşam alanlarında hakim durum hale gelebiliyor. Hem Hobbes hem de Locke’ta mülkiyet hakkının temel bir hak olarak tanımlanması, yukarıdaki senaryo ile birleştiği zaman enteresan bir örtüşme yaşıyor. Yüzlerce dairenin bulunduğu bir yerde bazı daire sahipleri, mülkiyet hakkının arkasına sığınarak, görev ve sorumlulukların yalnızca başkaları için geçerli olduğu fikriyle yaşamaktadır.

Bir evin hikâyesi tapu sicilinde değil; balkonda içilen kahvede, bırakılan eşyada, kurulan alışkanlıklarda saklıdır.

5. Yazıya Dair Sonsöz Bu yazı dizisinde kirayı, eşyayı veya kat mülkiyetini ve bunların hukuki rejimini mümkün mertebe az konuşacağım. Bunun yerine ev sahibi ile kiracı arasındaki güven ilişkisini, apartmanların küçük iktidar alanlarını, ortak alan mücadelelerini, taşınmanın psikolojisini, komşuluğun dönüşümünü ve gündelik hayatın görünmez hukukunu konuşacağız.

Çünkü bir apartman toplantısı, toplumsal durum hakkında bir anayasa tartışmasına nazaran daha kolay fikir verir. Hatta bir apartman genel kurulu anayasa tartışmalarına dair bir model çizer. Çünkü bir apartmanda direkt olarak hak sahibisinizdir. Ancak bir anayasa görüşmesi daha soyut olup, arada çok fazla kişi-kurum-kuruluş yer alır.

Hukuk düzenimizde ev sahibi ile kiracı veya tüm kat malikleri arasında, kurallar çerçevesinde profesyonel bir ilişki öngörülür. Oysa tüm yazıda vurguladığım üzere bu ilişkinin arka planında güven, iyi niyet talebi, beklentiler, aidiyet ve güç dengeleri vardır. Realiteyi, hukuk kuralları kadar anlattığım unsurlar dizayn eder.

Önümüzdeki yazılarda bu görünmeyen katmanları; taşınmanın psikolojisinden apartmanların küçük iktidar mücadelelerine, ortak alan çatışmalarından komşuluğun dönüşümüne kadar farklı örnekler üzerinden incelemeye çalışacağım. Çünkü bazen bir apartman toplantısı, bir hukuk kitabının anlatamadığı şeyleri birkaç saat içinde gösterebilir.