Słowa wyrwane z kontekstu

Co się dzieje, gdy nasze słowa zostają przeinaczone? Gdy ktoś zawłaszcza nasz głos i obraca przeciwko nam, podważając nasze odczucia i doświadczenia? Jak zachować wtedy zaufanie do własnej percepcji i osądu. W takiej sytuacji zaczynamy wątpić nie tylko w nasze przeżycia, ale także w swoją wartość. Ten mechanizm przemocy psychicznej jest znany jako »gaslighting«.

Taka forma przemocy nie ogranicza się jednak tylko do indywidualnych relacji, lecz ma również swój odpowiednik zbiorowy i nazywa się zawłaszczeniem kulturowym. Zjawisko zawłaszczenia kulturowego, coraz częściej jest odkrywane w globalnym obiegu treści, budzi liczne kontrowersje i pytania natury etycznej. Polega ono na wykorzystywaniu elementów jednej kultury przez przedstawicieli innej — często dominującej — bez zrozumienia ich pierwotnego znaczenia oraz bez okazania należnego szacunku wobec ich kontekstu historycznego i tożsamościowego. Przykłady takie jak użycie przez globalne marki modowe tradycyjnych wzorów zaczerpniętych z folklorów ludów żyjących na krańcu cywilizacji pokazują, że to zjawisko wykracza poza sferę estetyki i komercji, stając się problemem społecznym i moralnym. Zawłaszczanie często prowadzi do uproszczenia i trywializacji tradycji reprezentantów mniejszości kulturowych.

Z punktu widzenia filozofii zawłaszczenie kulturowe można rozumieć jako przejaw antyhistorycznej ignorancji człowieka masowego w rozumieniu José Ortegi y Gasseta. Ortega definiuje człowieka masowego jako osobę, która nie przypisuje sobie szczególnych wartości, lecz czuje się „taka sama jak wszyscy” i znajduje w tym zadowolenie, nie interesując się głębiej kulturą ani wartościami przeszłych pokoleń. Taka postawa wynika z intelektualnej hermetyczności człowieka masowego, który zamyka się w zbiorze niepodważalnych przekonań, zadowalając się tym, co sam w swoim przekonaniu „dobrze już wie”. Bunt mas to nie tyle społeczna rewolta, ile głębokie, intelektualne zamknięcie, znane współcześnie pod nazwą bańki informacyjnej kreowanej przez media „społecznościowe”. Algorytmy tych mediów dostarczają treści zgodnych z wcześniejszymi preferencjami użytkownika. W efekcie jednostka zanurza się w informacyjnym środowisku, które nie tylko potwierdza jej poglądy, ale wręcz je wzmacnia, jednocześnie eliminując alternatywne punkty widzenia. Taka sytuacja tworzy cyfrową wersję intelektualnej hermetyczności opisywanej przez Ortegę ponad sto lat temu.

Człowiek masowy XXI wieku nie potrzebuje dialogu z odmiennością — nie dlatego, że nie może go podjąć, lecz dlatego, że żyje w przekonaniu, że posiada wszystko, co potrzebne do zrozumienia świata. W ten sposób bunt mas przejawia się dziś w oporze wobec pluralizmu informacyjnego, krytycznego myślenia i naukowego autorytetu. Takie nastawienie napędza zjawisko zawłaszczenia kulturowego, które cechuje brak świadomości historycznej i kulturowej, a więc jest to forma ignorancji wobec wartości i dorobku innych kultur. Ortega uczy nas właśnie, że rozwój techniczny i cywilizacyjny prowadzi do złudnego poczucia oczywistości osiągniętego dobrobytu i do braku szacunku wobec przeszłości. Taka postawa może skutkować powierzchownym traktowaniem kultury, jej upraszczaniem i zawłaszczaniem bez zrozumienia szerszego kontekstu.

Również sama filozofia jako wytwór kultury może zostać kulturowo zawłaszczona. W przypadku filozofii zawłaszczenie polega na przejmowaniu idei, koncepcji czy systemów myślowych wywodzących się z kultur przeszłości, a następnie przedstawianiu ich jako własnych (lub uniwersalnych) bez uznania ich źródła i historycznego kontekstu. Taki proces prowadzi do uproszczenia i wypaczenia treści filozoficznych. Podobnie jak w innych dziedzinach kultury, przywłaszczenie filozofii wiąże się również z taką dynamiką społeczną, gdy kultura dominująca wykorzystuje dorobek kultury zmarginalizowanej, często ignorując jej znaczenie i uwarunkowania historyczne. Przykładem może być wykorzystywanie arbitralnie wybranych elementów filozofii Wschodu przez nowoczesne i postępowe środowiska intelektualne Zachodu, tak jak czynił między innymi Arthur Schopenhauer. Zaczerpnął on egzotyczne dla Europejczyków pojęcie nirwany z buddyzmu i hinduizmu w sposób uproszczony i błędnie interpretowany w duchu filozofii Kantowskiej, co wypaczało oryginalne znaczenie tej koncepcji.

W podanym znaczeniu ofiarą kulturowego gaslightingu stał się Friedrich Nietzsche. Jego filozofia została w znacznym stopniu zawłaszczona przez narodowy socjalizm. Naziści skupili się na pojęciach takich jak wola mocy (Wille zur Macht) czy nadczłowiek (Übermensch), manipulując ich pierwotnym kontekstem filozoficznym i nadając mu obce znaczenie związane z militaryzmem oraz rasową supremacją. Zignorowano Nietzscheańską krytykę nacjonalizmu, antysemityzmu i masowych ruchów politycznych. Nietzsche otwarcie gardził niemieckim szowinizmem, nazywając go „chorobą narodową”. Najbardziej przykrą w tej historii rolę odegrała siostra Nietzschego, Elisabeth Förster-Nietzsche, która zredagowała pośmiertne prace brata, usuwając fragmenty sprzeczne z nazizmem i dodając komentarze wzmacniające szowinistyczne przesłanie ideologiczne. Oczywiście, do ostatecznego rezultatu przyczynili się nazistowscy propagandziści tacy jak Joseph Goebbels, który dla podniesienia niemieckiego morale po klęskach militarnych przewrotnie cytował Nietzscheańskie „co nas nie zabije, to nas wzmocni”. Nazizm zawłaszczył filozofię Nietzschego i była to manipulacja oparta na ignorancji i ideologicznej instrumentalizacji. Nietzsche, który głosił kult indywidualnej wielkości i otwarcie potępiał antysemityzm, stał się ofiarą historycznego twistu: jego myśl użyto do legitymizacji systemu, który zwalczał to wszystko, co on sam bardzo cenił — wolność intelektualną i arystokratyczny indywidualizm.

Podobnie można zawłaszczać elementy zachodniej filozofii starożytnej tylko dlatego, że jej współcześni znawcy i miłośnicy stanowią zdecydowaną mniejszość. Tak się stało z przedchrześcijańskim dorobkiem filozoficznym Platona i Arystotelesa, których myśl została w wiekach średnich zawłaszczona przez religię chrześcijańską. Również współcześnie możemy obserwować, jak popularne ruchy neostoickie w dużym stopniu przywłaszczają sobie stoicyzm, przekształcając go i upraszczając względem oryginalnych założeń tej filozofii. Ta bardzo złożona filozofia jest często sprowadzana do poradników samopomocowych, technik zarządzania stresem czy „mindfulness” w wersji korporacyjnej, co znacząco odbiega od antycznego stoicyzmu jako całościowego światopoglądu etycznego i społeczno-politycznego. Chodzi o uproszczoną wersję stoicyzmu promowaną w środowiskach startupowych Doliny Krzemowej, gdzie nacisk kładzie się na odporność psychiczną i sukces osobisty, pomijając głębsze aspekty filozoficzne i społeczne. Takie współczesne interpretacje często ignorują stoicką koncepcję wspólnoty i odpowiedzialności za świat, redukując tę filozofię do indywidualnej odporności na przeciwności losu. Stoicyzm stał się produktem rynkowym — książki, kursy online, coaching, a nawet gadżety — często pozbawione są głębi i krytycznego namysłu nad jego pierwotnym znaczeniem. W ten sposób elementy filozofii są wyjmowane z historycznego i kulturowego kontekstu, a ich sens zostaje uproszczony lub wypaczony. Na przykład Martha Nussbaum, zwraca uwagę, że współczesny neostoicyzm często ignoruje ograniczenia i błędy starożytnych stoików, a także, że nie uwzględnia rozwoju współczesnej psychologii i antropologii, przez co powstaje hybryda odległa od oryginału.

Patrząc na zagadnienie zawłaszczenia kulturowego z przeciwnej strony należy jednak zauważyć, że inspiracja i reinterpretacja wytworów odległych geograficznie lub historycznie stanowi kluczowy element transferu kulturowego. Dlatego przedstawione przykłady nakazują nam postawienie doniosłego pytania, jaka jest granica uprawnionego przejmowania i reinterpretacji idei poza ich oryginalnym kontekstem kulturowym i historycznym? Kiedy przekraczający historię lub geografię transfer staje się zawłaszczeniem kulturowym? Jak taki transfer może przyczynić się do pomnożenia wartości?

Wydaje się, że uprawnienie kontynuatora do wykorzystania dziedzictwa danej filozofii jest złożone i zależy od kilku kluczowych czynników. Kontynuator jest uznawany za uprawnionego, jeśli jego interpretacja i rozwinięcie danej filozofii pozostają wierne zasadniczym ideom, argumentom i celom pierwotnego twórcy. Znane z historii filozofii przykłady nawiązań i kontynuacji pokazują, że nawet otwarta krytyka czy modyfikacja nie wykluczają uznania, jeśli odbywają się one w ramach dialogu z oryginałem i z poszanowaniem jego ducha. Przykładem jest filozofia neokantowska, która krytycznie rozwija oryginalną myśl Immanuela Kanta, zachowując kluczowe pojęcia i metody, nawet jeśli wprowadza nowe jej interpretacje. Filozofia bowiem żyje dzięki reinterpretacjom i sporom. Nowe pokolenia filozofów często przystosowują idee do nowych kontekstów, co jest usprawiedliwione, jeśli dokonuje się tego z historyczną świadomością i uznaniem źródła. Konflikty i spory wewnątrz tradycji filozoficznych są częścią ich rozwoju i nie muszą oznaczać zawłaszczenia. W przypadku treści filozoficznych wartościowe odniesienie oznacza zarówno zgodność z tradycją, jak i twórczy wkład, który jest rozpoznawany i akceptowany przez innych uczestników debaty filozoficznej. Sukcesor jest uprawniony do dziedzictwa filozofii, jeśli rozwija ją w dialogu z jej istotą, uznaje źródła i nie wypacza sensu oryginału. Nieuprawnione jest natomiast zawłaszczanie, które polega na radykalnym przekształceniu, przemilczaniu źródeł lub instrumentalizacji idei dla obcych celów. Zawłaszczanie to nieuznawanie źródła, przedstawianie cudzych idei jako własnych czy ich uniwersalizacja, bez odniesienia do właściwego kontekstu historycznego i kulturowego.

Warto doczytać:

· Ortega y Gasset José, Bunt mas, tłum. P. Niklewicz, Warszawa 2020.

· Przybysławski Artur (red.), Nietzsche 1900–2000, Kraków 1997.

Pierwotnie opublikowano: Tomasz Kubalica, „Słowa wyrwane z kontekstu”, Radca.pl Kwartalnik Okręgowej Izby Radców Prawnych w Katowicach 46, nr 2 (2025): 16–19.