İki Kelimede İber Derbisi: Saudade ve Duende

Cristiano Ronaldo ve Lamine Yamal.

6 Temmuz’da (yarın) İspanya ile Portekiz, Dünya Kupası son 16 turunda karşı karşıya gelecek. Birbirine oldukça aşina iki ülke, aynı yarımadadan doğan iki karşıt duygunun da sahibi: saudade ve duende.

Saudade, Portekiz’in özlemi aslında ama sıradan bir özlem değil, geri dönmeyenin bıraktığı boşluk, hiç gelmemiş olanın bile içte açtığı yer gibi. Bir insanı, bir zamanı, bir ihtimali ya da belki de hiç yaşanmamış bir hayatı özlemek…. 15. ve 16. yüzyılda Portekizli denizciler yıllarca sürecek okyanus ötesi yolculuklara çıkardı; eşlerini bekleyen kadınlar, o gemilerin bir daha dönüp dönmeyeceğini bilemezdi. Saudade, işte bu belirsiz bekleyişten doğdu: eşin hala hayatta mı, bir gün gelecek mi, hiç bilmeden duyulan özlem..

Portekiz futbolu da benzer bir özlemde. 1966'da Eusebio’nun getirdiği üçüncülük günümüzde de ülkenin en büyük Dünya Kupası başarısı olmayı sürdürüyor. Şimdi 41 yaşındaki efsane Cristiano Ronaldo, muhtemelen son Dünya Kupası’nda, bu bitmeyen bekleyişin özdeşleşmiş hali olarak sahada. Halbuki Ronaldo gibi dünyanın en büyük futbol figürlerinden birinin bu kadar baskı altına girmesi gerekmeyebilirdi. Ama Messi’nin 2022’de kupayı kaldırması, Ronaldo’nun omzundaki “eksik hikâye” yükünü daha da büyüttü. Arjantin değil de Fransa kazansaydı, bugün Ronaldo’ya bakış belki bu kadar acımasız olmayacaktı.

Çoğu spor yorumcusuna göre artık takımı “yavaşlatıyor”, eskisi kadar “çevik değil”, takım onu “sevmiyor”, yerini kendi isteğiyle “bırakması” gerekiyor. Noodle saçlı, kanattan pimi çekilmiş bomba gibi gelen ve rakipte sadece çaresizlik hissi yaratan CR7, artık “yük” olup olmadığı tartışılan bir figür.

Bir de bu hikayeyi Portekiz halkından dinlemek gerek. Çünkü onların “saudade”’si, Cristiano Ronaldo’nun ta kendisi. Tıpkı savaşa gidip kaybolan Genç Kral Sebastian gibi, kralın geri gelmeyeceğini herkes biliyordu, yine de beklemeye devam edildi. Portekiz de Ronaldo’nun form durumunu değil, temsil ettiği umudu, nesiller boyunca yaşattığı binlerce güzel anıyı, 2016'yı, ülkeyi temsil edişini bırakamıyor. Portekiz’in beş Ballon d’Or sahibi “saudadesi”, İspanya’yı eleyip o özlemi kavuşmaya çevirmek istediği bu yola devam deme niyetinde.

Duende ise İspanya’nın sahneye çıkma biçimi gibi. İspanyol şair Federico García Lorca’nın flamenko üzerinden anlattığı bu kavram, sadece yetenek ya da güzellik demek değil. Aksine duende, güzelliğin fazla temiz, fazla güvenli olduğu yerde değil; bir şeyin kırılabileceği, kaybedilebileceği, sahnede insanın kendini gerçekten tehlikeye attığı anda ortaya çıkması. Bir tanımıyla “tutulan enerji”dir: düdüklünün içinde biriken buhar gibi açıldığı anda yakar.

İspanya’nın oynamak istediği futbol da bu şekilde yeşil sahaya sirayet ediyor. Yüzlerce pas, aynı üçgenler, basınç sürekli birikir ama dışarı vurmaz. Bütün bu düzen, bir anda gelecek kıvılcıma hazırlıktır. Iniesta’nın 2010 finalindeki golü gibi; saatlerce kurulmuş gibi duran bir oyunun içinden, birkaç saniyelik öldürücü bir vole.

Bugünkü kadroda bu ruhu en çok taşıyan isim 18 yaşındaki Lamine Yamal. Faslı bir baba ve Ekvator Ginesi kökenli bir anneden doğdu. Yamal sadece genç ve yetenekli olduğu için değil; İspanya’nın düzenli oyununa düzensizlik katabildiği için önemli. Top ayağına geldiğinde oyun bir anda ezberinden çıkıyor. Savunmacı ne yapacağını biliyor gibi duruyor ama aslında bilmiyor. İçeri mi kat edecek, çizgiye mi inecek, şut mu atacak, son pası mı verecek? Yamal’ın tehlikesi biraz burada: İspanya’nın planlı aklının içinde plansız bir korku yaratıyor.

Bu yüzden duende, bu maçta sadece İspanya’nın kültürel bir kelimesi değil; Yamal’ın topu her alışında sahada beliren ihtimal. Her şey kontrol altında sanılırken, bir çocuğun sol ayağı bütün geceyi başka bir yöne çevirebilir. Nasıl ki Portekiz ve saudade, kendi özlemlerini Ronaldo’da buluyorsa, İspanya da duende’sini Barcelona’nın gencinde buluyor.

Dallas gecesinde Portekiz, Ronaldo’yla “saudadesine” ulaşma yolunda; İspanya ise Yamal’ı ve “duendesi” ile galip gelmek isteyecek. Bir tarafta yıllardır büyüyen özlem, diğer tarafta bir anda parlamaya hazır kıvılcım var. Sahada olacaklar tabii ki bu iki kelimeden çok daha fazlası ama İber derbisinin hikayesi de bu iki kelimeyle yazılacak.