Vanzelfsprekend OV? Begin juist op school, niet pas op het perron

Met veel interesse heb ik de column van Jan van Selm gelezen over het belang van het leren gebruiken van het openbaar vervoer. Zijn oproep om structureel werk te maken van meer vanzelfsprekend ov-gebruik deel ik van harte. Toch wil ik een belangrijk aandachtspunt meegeven: laten we het onderwijs niet te snel terzijde schuiven als route. Juist daar liggen grote kansen.

Mercedes-Benz Capacity op Q-link 15 richting de Zernike Campus. Foto gemaakt door Alfenaar, zie https://www.flickr.com/photos/alfenaar/12697961003/ voor het origineel.

Ja, er staat economische-pedagogische-politieke-maatschappelijke druk op het onderwijs. Maar als we kinderen leren fietsen, zwemmen en afval scheiden, waarom zouden we hen dan niet ook leren reizen met het ov? OV leer je in de praktijk, niet alleen op TikTok of door het spelen van Bus Simulator. Het mogelijk maken van praktijkervaring vraagt wel om voorbereiding, herkenning en zelfvertrouwen; niet om beperkingen en vooroordelen.

Laten we beginnen met laaghangend fruit. Een simpel begin zou een spreekbeurtpakket over het ov kunnen zijn. Verschillende sectoren doen dit al succesvol: de brandweer, politie, natuurorganisaties, maar ook de auto-industrie. De ov-sector mist momenteel een goed spreekbeurtpakket: brancheorganisaties DOVA, OVNL, KNV en UITP kunnen hier al goede stappen in zetten. Een nationaal ov-verhaal voor kinderen mist nu, juist terwijl deze informatie nodig is om hen morgen en daarna fijn te laten reizen. Op lokaal niveau laten Noord-Brabant en de HTM mooi zien hoe het moet; het is tijd om dit nationaal vorm te geven.

Cultuur en media dragen bij aan hoe kinderen denken over het ov. Denk aan hoe Thomas de Stoomlocomotief generaties kinderen heeft laten dromen over treinen. En wie herinnert zich niet de Connexxion-busjes in speelgoedwinkels? Het ov had vroeger letterlijk een plek in de speelgoedkast. Maar het ov had óók een plek in de boekenkast: De Griezelbus van Paul van Loon maakte de bus tot een plek van spanning, fantasie en avontuur. Dat zegt iets over hoe diep OV verankerd was in onze belevingswereld. Daar ligt culturele ruimte die we opnieuw kunnen innemen: door het OV weer zichtbaar, voorstelbaar en vanzelfsprekend te maken, ook in de verbeelding van kinderen.

Een speelgoedbus van Connexxion. Foto afkomstig van https://www.beste.nl/20172845/connexxion-bus-voor-euro10-99/

Van vaardigheid naar vertrouwen

Van Selm stelt de vraag: Hoe zorgen we dat iedere Nederlander vanaf 12 jaar actief het gevoel heeft over voldoende kennis en vaardigheden te beschikken om met het ov te reizen? Ik trek deze vraag breder dan het leeftijdsminimum van Van Selm door te kijken naar vier pijlers voor het beantwoorden van zijn vraag:

1. Onderwijs: Maak ov een thema in het (basis- en voortgezet) onderwijs, met lespakketten, praktijkexcursies en aansluiting op burgerschapsonderwijs. Verwelkom onze kinderen proactief in de ov-sector: in onze bussen, op onze stallingen, bij onze stations, op de OV-campus. Bied andersom ov-personeel de ruimte om scholen en ouderenbeurzen te bezoeken: inspiratie komt uit verschillende hoeken. Breng elkaar in contact.
2. Communicatie: Gebruik eenvoudige, visuele en meertalige middelen — fysiek en digitaal — om ov te demystificeren. Investeer niet alleen in productformules, maar zorg er ook voor dat het contact op straat en in de bus fijn verloopt. Pak de regie over het verhaal van het Nederlandse ov.
3. Begeleiding: ov-coaches, probeerweken en ov-maatjes helpen mensen letterlijk op weg. Koester de menselijke maat: elkaar groeten bij het in- en uitstappen is al een goed begin. Lief en goed zijn voor elkaar in een publieke voorziening helpt ons land verder: juist in tijden van polarisatie en individualisering.
4. Systeemlogica: Het ov moet eenvoudiger aanvoelen: overzichtelijk, betrouwbaar, herkenbaar. Dat vergroot het zelfvertrouwen van elke reiziger. Laat de politiek-bestuurlijke-ambtelijke complexiteit niet (te veel) doorsijpelen naar de reizigers. Tegelijkertijd moeten reizigers weerbaar gemaakt worden tegen de uitdagingen van reizen: vertraging en rituitval zijn niet ideaal, maar soms wel onderdeel van de beleving.

En voor buitenlandse bezoekers?

Ook internationale bezoekers zoals asielzoekers, expats, internationale studenten, toeristen en arbeidsmigranten verdienen laagdrempelige toegang tot het ov. Zij maken deel uit van onze samenleving — tijdelijk of langdurig — en hebben net zo goed baat bij goede mobiliteit. Enkele ideeën:

1. Internationale reisinfo bij haltes, met universele pictogrammen en de allerbelangrijkste info in (in ieder geval) het Engels. Verwijs desnoods naar de Engelstalige variant van de website van de vervoerder.
2. Simpel tariefbeleid en dagpassen, makkelijk te begrijpen en ook digitaal beschikbaar. Omarm open en internationale standaarden voor het verkopen van kaartjes, zoals TOMP-API.
3. Introductie- of oriëntatiepakketten, verspreid via taalscholen, opvangcentra en werkgevers.
4. OV-wegwijzers of buddy-systemen, zoals we die ook kennen van taalmaatjes.
5. Verdere samenwerking met gemeenten, zodat mobiliteit als integraal onderdeel van inburgering wordt gezien.

Belangrijk hierbij: we zijn al goed op weg. De introductie van OVpay, waarmee je met je bankpas, creditcard of smartphone kunt in- en uitchecken, maakt betalen en reizen laagdrempeliger voor álle reizigers — inclusief buitenlandse bezoekers. Dankzij technologische vooruitgang (denk aan kunstmatige intelligentie) is het bovendien makkelijker dan ooit om informatie in meerdere talen en tonen on the fly aan te bieden, afgestemd op uiteenlopende gebruikersgroepen en toegankelijkheidswensen.

Onze invloed reikt verder dan Den Haag

Tot slot: onze lobby gaat verder dan de Haagse lanen. De maatschappelijke invloed van de ov-sector is groot. Wij kunnen, en moeten, ook investeren in verbeelding, zichtbaarheid en cultuur. In lessen op school, in het straatbeeld, in speelgoed, media en inburgeringsprogramma’s, naast het aanbieden van een goed ov-product. De basis moet immer op orde zijn. Want als wij het ov niet vanzelfsprekend maken voor de volgende generatie én voor nieuwe Nederlanders, wie doet het dan?

Het OV leert zich niet vanzelf, zoals zo weinig dingen in het leven. Maar we kunnen het wél vanzelfsprekend maken, voor iedereen.

Gele Gado bus met GRONINGEN rijdt voor professor Holwerdaschool aan Colpende 4A. Architect Albert Wiersema. Foto afkomstig van Groninger Archieven, zie https://hdl.handle.net/21.12105/498f89f1-96de-db97-8739-503827c1301f

De column van Jan van Selm werd gepubliceerd op 21 mei 2025 en is te vinden op https://dova.nu/nieuws/column-ov-leren-gebruiken. Deze reactie op zijn column heb ik op persoonlijke titel geschreven en bevat niet (per se) de opvattingen van het OV-bureau Groningen Drenthe en zijn bestuursleden en/of werknemers.