Performatif Saflık: Clean Girl Estetiğinin Politik Ekonomisi

Bir tanıdığım var. Eğer erkenden gitmesi gerekiyorsa bir yere, sabah 6'da kalkar, 45 dakika boyunca saçını fönler, derisi yumuşacaık ve canlı görünsün diye beş kat ürün sürer, sonra da Instagram’a “böyle uyandığımız günlere günaydın” diye hikaye atar. Nereden mi biliyorum, genelde bana da görüşünce anlatır. Bir de hep şunu ekler, “Clean girl olmak çok yorucu, ama değiyor. En azından hayatım kontrol altında gibi görünüyor.”

Bu cümle, belki de clean girl estetiğinin (cici, temiz kız estetiği) tüm ironisini özetliyor. Saatlerce emek, onlarca ürün, dakik bir rutin — ama sonuçta gösterilmesi gereken şey, zahmetsiz bir görünüm. Sanki sabah uyanıp aynaya baktığında, doğal olarak mükemmel topuz, pırıl pırıl cilt, minimal makyaj, beyaz çarşaf üzerinde beyaz pijama ile estetik bir tablo oluşuyor.

TikTok ve Instagram’da milyonlarca görüntüleme alan “clean girl morning routine” videoları hep aynı kodu tekrarlıyor. Sessiz müzik, yavaş çekim, beyaz tonlar. Kız uyanıyor (mükemmel saçlarla), yataktan kalkıyor (çizgisiz kıyafetle), banyoya gidiyor (mermer tezgah, minimalist ürünler), yeşil smoothie yapıyor (cam kavanozda), yoga yapıyor (beyaz mat), günlüğüne yazıyor (deri kapak). Her şey o kadar clean, o kadar pure, o kadar minimal.

Ama burada ne görülüyor, ne görülmüyor?

Michel Foucault’nun itaatkar bedenler kavramı, clean girl estetiğini anlamak için kritik. Foucault, modern iktidarın bedenleri eğiterek, disipline ederek yönettiğini gösterir. Beden, üretken, verimli, kontrol edilebilir olmalı. Clean girl estetiği, tam da böyle bir disiplinli bedeni kodluyor.

Sabah 5'te kalk. Meditasyon yap. Cilt bakımını atla, 12 adım var. Saçını topla ama slicked bun olsun, tek tel çıkmasın. Makyaj yap ama “no makeup” makyajıyap, belli olmasın. Giyinik, ama rahat görün. Bakımlı ama “yok canım, bişi yapmadım, denemedim bile”de.

Bu, disiplinin zirvesi. Çünkü sadece bedenini kontrol etmiyorsun, aynı zamanda bu kontrolü görünmez kılıyorsun. Foucault’nun dediği gibi, en etkili iktidar, kendini gizleyen iktidardır. Clean girl, emeğini gizler. Saatlerce uğraşırsın ama sonuç I woke up like this olmalı.

Burada sınıfsal bir kod da var. Clean olmak, pahalı. The Ordinary, Glossier, Aesop, Gisou, bu cici ve temiz kız estetiğinin ürünleri minimal ama kesinlikle ucuz değil. Bir glow serum 60 dolar. Bir saten yastık kılıfı 80 dolar. Matcha tozu, organik yulaf sütü, cam şişelerde saklanması gereken takviye gıdalar.

Pierre Bourdieu’nün ayrım kavramı burada devreye giriyor. Bourdieu, beğenilerin, tüketim alışkanlıklarının sınıfsal ayrımları yeniden ürettiğini gösterir. Clean girl estetiği, bir kültürel sermaye göstergesi. Ben rafine zevklere sahibim, ben ‘az ama kaliteli’ yaşarım, ben minimalistim mesajı veriyor. Ama bu minimalizm, çok pahalı.

Fast fashion yerine sürdürülebilir markalar. Ama sürdürülebilir markalar, 10 kat daha pahalı. Kapsül gardolaplar, az parça ama her biri 200 dolar. Bej, krem, beyaz, nude tonlar. Hiçbir leke tutmayan, her gün yıkanması gereken, özel bakım isteyen kumaşlar. Yani clean olmak, sadece estetik bir tercih değil, ekonomik bir ayrıcalık.

Bir de ırksal boyutu var. Clean girl estetiğinin ikonu kimler? Hailey Bieber, Sofia Richie, Matilda Djerf, hepsi beyaz, hepsi ince, hepsi Avrupa güzellik standartlarına uygun. Clean görünümün kendisi beyazlık koduyla yüklü.

Slicked back bun mesela. Düz, parlak saç gerektirir. Afro tekstürlü saçta bu görünüm aynı şekilde okunmaz. Dewy skin, no makeup makeup; açık ten rengi varsayar. Koyu tende aynı ürünler aynı glowu vermiyor çünkü endüstri beyaz cilt için formüle ediyor. Minimal jewelry de altın, gümüş, delicate takılardan oluşur. Kültürel olarak farklı takı gelenekleri (bold, renkli, statement) clean kategorisinin dışında kalıyor.

Yani clean, aslında white. Saflık, beyazlık. Temizlik, beyazlık. Bu tesadüf değil. Tarihsel olarak, beyazlık saflıkla, temizlikle, medeniyetle kodlanmıştır. Clean girl estetiği, bu ırksal kodları yeniden üretiyor ama sadece bir estetik kisvesi altında.

Beyaz olmayan kadınlar clean girl olabilir mi? Tabii ki deneyebilir. Ama aynı görünüm, aynı şekilde okunmaz. Bir Latina kadının slicked bun’ı, Hailey Bieber’ınkiyle aynı clean etkiyi yaratmaz. Çünkü clean, sadece saç şekli değil, tüm bir ırksal-sınıfsal paket.

Simone de Beauvoir’ın Kadın doğulmaz, kadın olunur tespiti burada yeni bir anlam kazanıyor. Clean girl doğulmaz, clean girl olunur. Ve bu oluş süreci, muazzam emek, zaman, para gerektirir. Ama asıl hüner, bu emeği görünmez kılmak.

Arlie Hochschild’in duygusal emek (emotional labor) kavramını burada estetik emek (aesthetic labor) olarak genişletebiliriz. Kadınlar, sadece duygularını değil, görünümlerini de sürekli yönetmek, kontrol etmek, performansa dökmek zorunda. Ve bu emek, emek olarak tanınmıyor. Çünkü kadının doğal olarak güzel, bakımlı, temiz olması bekleniyor.

Clean girl, bu emeği en uç noktaya taşıyor. Sabahın 5'inde kalkmak emek mi? Hayır, self-care. Saatlerce cilt bakımı yapmak emek mi? Hayır, routine. Her yediğini hesaplamak emek mi? Hayır, wellness. Yani emek, öz-bakım dili altında maskeleniyor.

Byung-Chul Han’ın yorgunluk toplumu ve performans toplumu kavramları tam da bunu anlatıyor. Modern özne, kendini sürekli optimize eden, geliştiren, performans gösteren bir özne. Ve kadın bedeni, bu performansın en yoğun olduğu alan. Sen sadece çalışmıyorsun, aynı zamanda fit olmalısın, glowing olmalısın, put-together olmalısın. Her an, her yerde.

Clean girl’ün bir başka boyutu da Her zaman hazır olma hali. Sabah 6'da kapı çalsa, açabilirsin. Çünkü zaten presentablesın. Pijaman bile estetik, saçın bile toplu, cildin bile parlak. Hiçbir off anın yok. Sürekli on modu. Bu, Gilles Deleuze’ün kontrol toplumu analiziyle örtüşüyor. Deleuze, modern iktidarın artık kapalı mekanlarda (fabrika, okul, hapishane) değil, açık, sürekli, her yerdeki kontrol mekanizmalarıyla işlediğini söyler. Clean girl, bu sürekli kontrolün içselleştirilmesi. Kimse seni zorlamıyor ama sen zaten sürekli kendini kontrol ediyorsun, disipline ediyorsun, clean tutuyorsun.

Geçenlerde bir video viral olmuştu. Bir influencer, “My 3 AM routine” başlığıyla gece 3'te uyandığını, su içtiğini, cilt bakımı yaptığını, sonra tekrar uyuduğunu anlatıyordu. Yorumlarda binlerce kişi I do this too (ben de yapıyorum) yazıyordu. Uyku bile bölünüyor, optimize ediliyor. Çünkü 8 saat boyunca cildin kuruyabilir, hidrasyonu düşebilir. Bu, artık absürde varan bir kontrol takıntısı. Ama clean girl bunu self-care, wellness, healthy habits olarak paketliyor. Sen hasta değilsin, sadece kendine iyi bakıyorsun. Obsesif değilsin, sadece intentional (bilinçli) yaşıyorsun.

Theodor Adorno’nun kültür endüstrisi eleştirisi burada çok yerinde. Adorno, kültür endüstrisinin insanları standartlaştırdığını, özgünlüğü yok ettiğini söyler. Clean girl estetiği de tam olarak bu. Milyonlarca kız, aynı rutini yapıyor, aynı ürünleri kullanıyor, aynı aesthetici tekrarlıyor. Herkes unique olmak isterken, herkes aynı oluyor. TikTok’ta clean girl aesthetic hashtag’i 4.2 milyar görüntülenme almış. 4.2 milyar kez, aynı kod tekrarlanıyor. Beyaz çarşaf, topuz saç, minimal makyaj, yeşil smoothie. Adorno’nun dediği gibi, bireysellik illüzyonu altında, tam bir standardizasyon.

Ve tabii ki, bu standardizasyon çok karlı. Clean girl estetiği, muazzam bir endüstri yarattı. Clean beauty pazarı 2024'te 11 milyar dolara ulaştı. Sadece ABD’de. Wellness endüstrisi 1.5 trilyon dolar. Yani clean olmak, sadece bir yaşam tarzı değil, dev bir ekonomik sistem.

Jean Baudrillard’ın simülasyon teorisi burada çok açıklayıcı. Baudrillard, modern dünyada gerçekin yerini simülasyonların aldığını söyler. Clean girl, tam bir simülasyon. Doğal güzellikin simülasyonu. Zahmetsiz şıklıkın simülasyonu. Sağlıklı yaşamın simülasyonu.

Çünkü clean girl’ün sunduğu hiçbir şey gerçek değil. Natural makeup doğal değil, 15 ürünle yaratılıyor. “I woke up like this” saçlar, 45 dakika alıyor. Eforsuz stiller, saatler süren planlama gerektiriyor. Her şey simülasyon, performans, gösterge.

Bir de saflık vurgusu var. Temiz ve saf bir güzellik, saf içerikler, doğal formüller. Sanki diğer ürünler kirli, saf olmayan. Bu dil, ahlaki bir yük taşıyor. Clean kullanıyorsan, iyi bir insansın. Dirty ürünler kullanıyorsan, cahilsin, bilinçsizsin.

Mary Douglas’ın “Saflık ve Tehlike” kitabındaki analizini hatırlıyorum. Douglas, temizlik ve kirlilik kavramlarının her zaman toplumsal düzen ve kontrol mekanizmalarıyla bağlantılı olduğunu gösterir. Neyin temiz, neyin kirli olduğunu belirlemek, bir iktidar meselesidir.

Clean girl estetiği de neyin kabul edilebilir, neyin kabul edilemez olduğunu belirliyor. Parlak cilt, clean. Mat cilt, not clean. Toplu saç, clean. Dağınık saç, messy. Minimal makyaj, clean. Bold makyaj, too much. Beige kıyafet, clean. Renkli kıyafet eşittir gürültülü ya da internet diliyle “loud”. Yani clean, sadece bir estetik tercih değil, aynı zamanda bir toplumsal norm, bir disiplin mekanizması, bir dışlama aracı. Eğer clean değilsen, “messy”sin. “Dirty”sin. “Unkempt”sin. Ve bunlar sadece görünüm tanımları değil, ahlaki yargılar.

Foucault’nun biyoiktidar kavramı burada merkezi. Foucault, modern iktidarın sadece yasaklamadığını, aynı zamanda ürettiğini söyler. Clean girl estetiği de bir şey yasaklamıyor direkt olarak. Sadece sürekli clean olan bedeni gösteriyor, ödüllendiriyor, viral yapıyor. Ve böylece, herkes o bedene yaklaşmaya çalışıyor.

Geçen yıl bir TikToker, deinfluencing akımı başlatmıştı. Size gerçekte işe yaramayan ürünleri anlatacağım diye başlıyordu videolarına. Sonra hepsinin yerine daha iyi ürünler öneriyordu. Yani deinfluencing bile influencing’e dönüşüyordu. Clean girl de böyle işliyor. Daha az ürün kullanın diyor, ama o daha az ürün çok daha pahalı.

Minimalizm, clean girl’ün temel sloganlarından. Less is more. Ama bu less, hiç less değil. 10 adımlı cilt bakımı yerine 12 adımlı minimal bakım. 50 parça gardırop yerine 30 parça capsule wardrobe ama her biri 3 kat daha pahalı. Yani minimalizm, aslında lüksün yeni adı.

Thorstein Veblen’in gösterişçi tüketim kavramını burada gösterişsiz gösterişçi tüketim olarak güncelleyebiliriz. Artık zenginliğini altın, mücevher, büyük arabalarla göstermiyorsun. Minimal yaşıyorsun ama o minimalizm, çok pahalı. Logo yok ama kumaş cashmere. Gösterişsiz ama herkes biliyor ki pahalı.

Elizabeth Currid-Halkett’in “The Sum of Small Things” kitabı da tam bunu anlatıyor. Modern seçkinler, artık quiet luxury (sessiz lüks) ile ayrışıyor. Clean girl, bu sessiz lüksün mükemmel örneği. Logosu yok ama Loro Piana. Gösterişsiz ama herkes tanıyor.

Bir de wellnessla olan bağlantı var. Clean girl sadece güzel değil, aynı zamanda sağlıklı. Her sabah smoothie, her gün yoga, her hafta pilates. Beden, sadece güzel değil, aynı zamanda optimize edilmiş, functional, high-performing. Ama buradaki sağlık tanımı da sorunlu. Sağlık, belli bir beden tipi demek yani ince ama toned, zayıf ama fit. Belli bir cilt demek, bu da parlak, lekesiz, genç. Belli bir enerji seviyesi demek, yani her zaman on, hiç yorgun değil, her zaman parlayan.

Susan Bordo’nun Unbearable Weight kitabında anlatdığı gibi, kadın bedeni üzerindeki kontrol, çoğu zaman sağlık adı altında meşrulaşır. Diyet yapıyorum yerine clean eating yapıyorum. Zayıflamak istiyorum yerine detoks yapıyorum. Aynı kontrol, aynı disiplin ama şimdi wellness adı altında. Sonuç olarak, clean girl estetiği masum bir trend değil. Politik bir performans. Ekonomik bir sistem. Irksal bir norm. Sınıfsal bir ayrım. Disiplinin bir teknolojisi.

Foucault’nun dediği gibi, İktidar her yerdedir çünkü her yerden gelir. Clean girl estetiği de böyle. Kimse sana zorla yaptırmıyor. Ama her yerden o görüntü, o kod, o norm geliyor. Ve sen, kendi seçiminle, o norma uymaya çalışıyorsun. Sabah 5'te kalkıyorsun, 12 adımlı cilt bakımı yapıyorsun, pahalı ürünler alıyorsun, sürekli kendini kontrol ediyorsun.

Ve en ironik olansa, bütün bu emek, çaba, para ve sonuçta gösterilmesi gereken şey; Hiç çaba harcamadım, ben böyleyim işte.

Belki de clean girl’ün asıl maliyeti bu. Kendine yalan söylemek. Emeği görünmez kılmak. Kontrolü doğal gibi sunmak. Ve bu yalanı o kadar içselleştirmek ki, artık ne gerçekin ne olduğunu bilememek.

Baudrillard haklıydı. Artık gerçek yok. Sadece simülasyon var. Ve clean girl, belki de çağımızın en mükemmel simülasyonu.