กระบวนกรไม่ได้เก่งไปกว่าครู นักเรียนที่เขายังไม่รู้ยังคงต้องได้รับการสอน

ผมที่ได้ลองสวมบทบาททั้งครู (Teacher) และกระบวนกร (Facilitator) ในช่วงชีวิตเดียวกัน

“ในวงการครู เขาพูดอยู่เสมอว่าครูต้องเป็นฟา”

เพื่อนครูกลุ่มนึงเล่าให้ผมฟัง หลังจากที่ได้รับรู้ว่าผมทำงาน “ฟา” (Facilitator หรือกระบวนกร) สะท้อนถึงความคาดหวังของสังคมและเบื้องบนที่ต้องการผลักดันให้ครู (Teacher) ที่ใช้กระบวนการสอน (Teaching) กลายเป็นสิ่งอื่น

ครูจึงต้องเป็นโค้ช (Coach) เปลี่ยจากการสอนให้กลายเป็นการโค้ชชิ่ง (Coaching)

ครูจึงต้องเป็นเมนเทอร์ (Mentor) เปลี่ยจากการสอนให้กลายเป็นการให้คำแนะนำ (Mentoring)

ครูจึงต้องเป็นฟา (Facilitator) เปลี่ยจากการสอนให้กลายเป็นการอำนวยการเรียนรู้ (Facilitating)

ครูจึงต้องเป็นทุกอย่างที่ไม่ใช่ครู และทำทุกอย่างที่หลีกเลี่ยงการสอน เนื่องจากมุมมองว่าการสอนนั้นล้าสมัยและใช้ไม่ได้ในยุคปัจจุบัน ความกดดันของคุณครูที่จะต้องเปลี่ยนแปลงตัวเองนั้นเพิ่มมากขึ้นในช่วงเวลาที่ผ่านมา

คำถามที่สำคัญคือ จริงหรือไม่ที่การสอน (Teaching) นั้นล้าสมัยและไร้ประโยชน์ จะเกิดอะไรขึ้นหากเราดีดนิ้วแล้วเปลี่ยนให้การสอนถูกแทนที่ด้วยการอำนวยการเรียนรู้ (Facilitating) เพียงอย่างเดียว การเรียนการสอนจะมีคุณภาพเพิ่มขึ้นหรือไม่ ลองมาดูกัน

ทำความเข้าใจ 4 โลกทัศน์แห่งการสร้างการเรียนรู้

ที่มา : The Situation and Needs of the People Needing Help

อาจจะต้องชวนทุกคนกลับมาเริ่มต้นว่าการสร้างการเรียนรู้หรือการทำให้คน ๆ หนึ่งเกิดการเติบโตและใช้ชีวิตได้ดีขึ้นนั้นเกิดขึ้นได้ในหลายวิธีการ ตั้งแต่การสอน (Teaching) การอำนวยการเรียนรู้ (Facilitating) การโค้ช (Coaching) และการให้คำแนะนำ (Mentoring)

โดยที่รูปแบบดังกล่าวนั้นไม่ได้ถูกจัดเรียงความสำคัญเป็นลำดับขั้น (hierarchy) เหมือนกับพีรามิดที่มีวิธีการใดดีกว่าหรือแย่กว่า แต่ถูกจัดออกเป็นประเภท (type) ที่เราจะหยิบใช้ใน “โอกาสที่แตกต่างกัน”

ผมอยากใช้คำว่าหยิบใช้ในโอกาสที่แตกต่างกัน เพื่ออยากฉายภาพให้เห็นว่าภายในห้องเรียนตลอด 1 คาบ 1 เทอม หรือ 1 ภาคการศึกษา เราสามารถเลือกได้ว่าเราจะใช้วิธีการใดในการสร้างการเรียนรู้

การสอน (Teaching) เหมาะกับจังหวะที่ผู้เรียนที่ต้องการเรียนรู้สิ่งใหม่ที่ยังไม่เคยมีโอกาสพบเจอมาก่อน อาจจะเป็นเนื้อหาใหม่ เรื่องราวใหม่ บทเรียนใหม่ เพื่อบรรจุองค์ความรู้เหล่านั้นเป็นพื้นฐานในการมองความเป็นไปของโลก

การอำนวยการเรียนรู้ (Facilitaing) เหมาะกับจังหวะผู้เรียนที่ต้องการแลกเปลี่ยนความคิดเห็น ความเชื่อ หรือชุดประสบการณ์ที่แตกต่างกัน และหวังว่าการพูดคุยแลกเปลี่ยนนั้นจะก่อให้เกิดข้อค้นพบหรือการเรียนรู้ใหม่

การโค้ช (Coaching) เหมาะกับจังหวะที่ผู้เรียนรายบุคคลต้องการเรียบเรียงความคิดและความรู้สึกภายในที่กำลังกระจัดกระจาย โดยใช้ชุดคำถามจากคุณครูในการจัดระเบียบสิ่งที่ฟุ้งกระจายให้กลายเป็นผลึกที่ชัดเจน

การให้คำแนะนำ (Mentoring) เหมาะกับจังหวะที่ผู้เรียนรายบุคคลต้องการคำแนะนำอย่างทันทีทันใด และใช้สายตาของคนนอกในการบอกว่าเขาต้องทำอะไรต่อไปถึงจะบรรลุเป้าหมายที่วางไว้

จะเห็นว่าเป้าหมายในแต่ละรูปแบบนั้นไม่เหมือนกัน และทุกครั้งที่เราจะหยิบใช้จะให้ผลลัพธ์ที่แตกต่างกันไป ไม่มีวิธีการใดที่มีคุณภาพมากกว่า ขึ้นกับว่าจังหวะนั้น ๆ นักเรียนต้องการอะไร

ตัวอย่างการเลือกใช้ 4 รูปแบบในห้องเรียนจริง

คาบเรียนนี้ผมต้องการสอนในเรื่อง “ความน่าจะเป็นของการใบ้หวย” ผ่านการจำลองให้ทุกคนได้เป็นเจ้าสำนักใบ้หวย และออกแบบการสื่อสารที่เป็นเอกลักษณ์ของตนเอง

ในช่วงแรกผมต้องการให้เด็ก ๆ ได้ลองช่วยกันสังเกตว่า “ใบใบ้หวย” นั้นจะต้องมีองค์ประกอบอะไรบ้าง ถึงจะดึงดูดใจให้คนเข้ามาเลือกซื้อ ผ่านการระดมไอเดียของแต่ละกลุ่ม จังหวะนี้ผมจึงเลือกใช้การอำนวยการเรียนรู้ (Facilitating) ในการเปิดพื้นที่ให้นักเรียนได้แลกเปลี่ยนความคิด

หลังจากที่นักเรียนออกแบบใบใบหวยเสร็จแล้วจึงถึงเวลานำเสนอ เป้าหมายของผมคือการให้คำแนะนำว่าเจ้าสำนักคนใดยังขาดตกบกพร่องในองค์ประกอบไหน ควรเติมสิ่งใดบ้าง จึงเลือกใช้การให้คำแนะนำ (Mentoring) เพื่อเติมส่วนที่ขาดหาย

ช่วงท้ายของการทำกิจกรรม ผมนำเข้าสู่บทเรียนเรื่องความน่าจะเป็นที่เชื่อมโยงกับกิจกรรมที่ทำร่วมกันมาทั้งหมด ซึ่งเป็นบทเรียนและเนื้อหาที่นักเรียนไม่เคยเรียนมาก่อน จึงเลือกใช้การสอน (Teaching) เพื่อนำเข้าข้อมูลโดยตรง

และผมพิจารณาแล้วว่าไม่มีนักเรียนคนใดต้องการได้รับการโค้ชเพื่อเรียบเรียงความคิด เพราะสังเกตแล้วว่าเด็ก ๆ สามารถทำกิจกรรมได้อย่างลื่นไหล จึงวางสิ่งที่เรียกว่าการโค้ช (Coaching) ไป

อย่ากดดันให้ตัวเองต้องฟาหรือโค้ชมากเกินไป เพราะมันอาจส่งผลร้ายมากกว่าผลดี

“เขาต้องการให้เราสอน ไม่ได้ต้องการให้เราโค้ช”

พี่หมู-ไพลิน จิรชัยสกุล บอกกับเราในคลาส หลังจากที่เราถามว่าในบางครั้งเราพยายามที่จะใช้การโค้ชเพื่อทำให้นักเรียนมองเห็นหนทางในการดำเนินชีวิต แต่นักเรียนก็ไม่พบคำตอบด้วยตัวเองสักที ทำให้เกิดความสงสัยว่าเราทำอะไรผิดพลาดไปหรือเปล่า

“ถ้าคุณครูสอนเก่ง ก็สอนไปเลย เด็กบางคนไม่ได้ต้องการให้เราโค้ช เขาต้องการให้เราสอน เขาอยากได้คำตอบ ไม่ได้อยากได้คำถาม”

หลายครั้งที่เราเผลอมองว่าการสอนคือจุดต่ำสุดของห่วงโซ่อาหาร เป็นตัวร้ายของระบบการศึกษาที่ทำให้ผู้เรียนไม่สามารถคิดได้ด้วยตัวเอง แต่ในความเป็นจริงแล้วการสอนเป็น 1 ในหลาย ๆ วิธีในการสร้างการเรียนรู้ใหักับผู้เรียนเท่านั้นเอง

สิ่งที่ท้าทายเรามากกว่าความพยายามใช้วิธีการอื่นเข้ามาทดแทนการสอน คือการมองหา “สมดุล” และ “จังหวะเวลา” ว่าในจังหวะนั้นเราตัดสินใจหยิบใช้เครื่องมือชิ้นไหน และตอบโจทย์ความต้องการของคนที่อยู่ตรงหน้าหรือเปล่า