Arapça ve İbranice Ortak Kökenli Kelimeler

Yaklaşık sekiz yıldır amatör olarak etimolojiyle ilgileniyorum ve uzun zamandır böyle bir liste hazırlamak istiyordum. Bu yazıyı, öğrendiğim ortak Arapça-İbranice kelimeleri derleyerek hem kendime not olarak hem de ilgilenenlerle paylaşmak amacıyla hazırladım. Uzun vadede öğrendiğim yeni kelimeleri ekleyerek bu listeyi genişletmeyi planlıyorum.

Muhtemelen internette, özellikle Türkçe ya da İngilizce kaynaklarda benzer listeler mevcuttur. Ancak ben şimdiye kadar bu şekilde toparlanmış bir örnekle karşılaşmadığım için, okurken bir yandan da kendi keşfettiklerimi kaydettim.

• Arz (Arapçası: أَرْض) / Eretz (İbranicesi: אֶרֶץ)
• Kâhin (Arapçası: كَاهِن) / Kohen (İbranicesi: כֹּהֵן)

Not: Arapça “kâhin”, genellikle gaipten haber veren, sezgisel bilgi aktaran kişi anlamında kullanılır (örnek: kahinler ve kâhineler). İbranice “kohen” ise Tevrat’ta resmî din görevlisidir — özellikle Harun soyundan gelen kâhinlerdir (Kohen Gadol = Başkâhin). Her iki kelime de aynı k-h-n kökünden gelir.

• Kurban (Arapçası: قُرْبَان) / Korban (İbranicesi: קָרְבָּן)
• Cehennem (Arapçası: جَهَنَّم) / Gehinnom (İbranicesi: גֵּיהִנּוֹם)

Not: Gehinnom, Kudüs yakınlarında gerçek bir vadiydi (Hinnom vadisi) ve putperest kurban ritüelleri nedeniyle kötü bir ün kazanarak “cehennem” kavramının temeli hâline geldi. Arapça “Cehennem” kelimesi de buradan türemiştir.

• İlah (Arapçası: إِلٰه) / Eloah, El (İbranicesi: אֵל / אֱלוֹהַּ)
• Allah (Arapçası: اللّٰه) / Elohim (İbranicesi: אֱלֹהִים)

Not: Allah ve Elohim her ikisi de tek Tanrı’yı ifade eder, ancak tam birebir değildir. Elohim İbranice’de biçimce çoğul (“ilahlar”) olup tek Tanrı için tekil anlamda kullanılır. Bu, Tanrı’nın yüceliğini ve kudretini vurgulayan bir saygı çoğuludur. Allah ise Arapça’da mutlak tekil ve özel bir isimdir, çoğulu yoktur. Allah = The God olması gerek.

• Cennet (Arapçası: جَنَّة) / Gan Eden (İbranicesi: גַּן עֵדֶן)

Not: Arapça cnn kökünden gelen canna(t) جنّة “kutsal kitaplarda adı geçen bahçe” sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Aramice/Süryanice gn kökünden gelen gannā גַּנָּא veya ginnəthā גִֺנְּתָא “bahçe” sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Aramice/Süryanice gənā “korumak, etrafını çevirmek” sözcüğünden türetilmiştir. (NOT: Bu sözcük Akatça aynı anlama gelen ganānu sözcüğü ile eş kökenlidir.)

İbranice **gan eden “Adn bahçesi, Tevratta anılan bir kutlu yer”, Akatça gannu “bahçe”. “Ölülerin gittiği bir bahçe” fikri Ortadoğu kültürlerine MÖ 6. yy’dan sonra İran Zerdüşt mitolojisinden aktarılmış olmalıdır. Yunanca parádeisos “kutsal kitapta anılan cennet” < Avestaca **pairi-daēza “duvar veya çitle çevrili yer, bahçe”. Arapça Cin ile cennet aynı köktendir. (Nişanyan sözlük)

• İbadet (Arapçası: عِبَادَة) / Avodah (İbranicesi: עֲבוֹדָה)
• Medrese (Arapçası: مَدْرَسَة) / Midrash (İbranicesi: מִדְרָשׁ)
• Lüb (Arapçası: لُبّ) / Lev (İbranicesi: לֵב)

Not: Her iki kelime de “öz, iç, kalbin derinlikleri” anlamında kullanılır. Arapça’da “lüb”, Kur’an’da akleden kalp anlamında “ulü’l-elbâb” (akıl sahipleri) ifadesinde geçer. İbranice “lev” ise kalbin hem duygusal hem zihinsel yönlerini kapsar. Gematrik değeri 32'dir. Bu sayı 10 sefirot ve 22 yola denk gelir. Tersten okunduğunda efendi anlamındaki Baal ortaya çıkar.

• Selamün Aleyküm (Arapçası: ٱلسَّلَامُ عَلَيْكُمْ) / Shalom Aleikhem (İbranicesi: שָׁלוֹם עֲלֵיכֶם)
• Kefaret (Arapçası: كَفَّارَة) / Kapparot (İbranicesi: כַּפָּרוֹת)

Not: Kafir ve küfür gibi sözcükler de bu kökten. Kafara suçunu örtme, suç veya günaha karşılık bedel ödeme anlamlarına geliyor. Küfür = gerçeğin üstünü örtmek, Kafir = gerçeğin üzerini örten gibi bir ilişki var arada. (Buradan)

• Sebt (Arapçası: سَبْت) / Shabbat (İbranicesi: שַׁבָּת)
• Yevm (Arapçası: يَوْم) / Yom (İbranicesi: יוֹם)

Not: İşçinin gündelik maaşı anlamında kullanılan yevmiye sözcüğü de buradan. Yom Kippur = Yevm Kefar (Kefaret günü) galiba.

• Nefs (Arapçası: نَفْس) / Nefesh (İbranicesi: נֶפֶשׁ)
• Ruh (Arapçası: رُوح) / Ruach (İbranicesi: רוּחַ)
• Sadık (Arapçası: صَادِق) / Tzaddik (İbranicesi: צַדִּיק)
• Tercüme (Arapçası: تَرْجَمَة) / Targum (İbranicesi: תַּרְגּוּם)

Not: Her iki kelime de “çeviri” anlamına gelir ve aynı kökten (t-r-g-m) türemiştir. İbranice’de Targum, özellikle Tevrat metinlerinin Aramice’ye yapılmış çevirilerini ifade eder (örnek: Targum Onkelos). Arapça tercüme de yazılı veya sözlü çeviri anlamındadır. Her iki dilde de bu kök, “bir dildeki anlamı başka bir dile aktarmak” teması etrafında şekillenmiştir.

• Nur (Arapçası: نُور) / Or (İbranicesi: אוֹר)
• Zuhur (Arapçası: ظُهُور) / Zohar (İbranicesi: זֹהַר)

Not: Arapça “zuhur” kökü ظ-ه-ر (z-h-r) “ortaya çıkmak, görünmek, parlamak, belirginleşmek” anlamına gelir. Gündüz namazı olan Salâtü’z-Zuhr (öğle namazı) da güneşin görünür hâle gelmesiyle bağlantılıdır.

İbranice “Zohar” (זֹהַר) ise “ışık, parıltı, ihtişam” demektir. Yahudi mistik geleneğinde, özellikle Kabala’nın temel metni olan Sefer ha-Zohar (“Işık Kitabı”) için kullanılır. Aynı şekilde kökte “ışımak, parlamak, görünür kılmak” anlamı vardır. Yani Zuhur = “ortaya çıkış, görünme” ve Zohar = “ışık saçma, parıltı” kelimeleri aynı semitik kökün farklı dallarıdır. Her ikisi de görünürlük, açıklık ve ışık ile ilişkilidir.

• Beyt (Arapçası: بَيْت) / Beit / Beth (İbranicesi: בֵּית)
• Zaman (Arapçası: زَمَان) / Zeman (İbranicesi: זְמַן)
• Sekine (Arapçası: سَكِينَة) / Shekhinah (İbranicesi: שְׁכִינָה)

Not: Arapça “سَكِينَة” Kur’an’da Tanrı’nın müminlerin kalbine indirdiği huzur anlamındadır. İbranice “שכינה” ise Tanrı’nın dünyada tecelli eden yönüdür (dişil kabul edilir). Her ikisi de Tanrı’nın içkinliğini anlatır. Sakinlik, sükunet gibi kelimeler bu kökten gelir.

• Şeytan (Arapçası: شَيْطَان) / Satan (İbranicesi: שָׂטָן)
• Kabul (Arapçası: قَبُول) / Kabbalah (İbranicesi: קַבָּלָה)

Not: Kabbalah, kabala kökünden türeyip “alım/alınan bilgi” anlamında mistik bir kavramdır. Arapça Kıble, Kabul, Kabile gibi sözcükler bu kökle alakalı.

• Zikir (Arapçası: ذِكْر) / Zekher / Zikaron (İbranicesi: זֵכֶר / זִכָּרוֹן)
• Seher (Arapçası: سَحَر) / Shachar (İbranicesi: שַׁחַר)
• Leyla (Arapçası: لَيْلَة) / Laylah / Laila (İbranicesi: לַיְלָה)

Not: Leyla (لَيْلَة) ve Lilith (לִילִית) kelimeleri hem fonetik (ses) hem de anlamsal (geceyle ilişki) açıdan birbirine çok yakındır ve bu benzerlik etimolojik bir akrabalık taşır.

Lilith = Laila + dişil ek (–ith) Yani Lilith kelimesi İbranice’de “geceyle ilgili dişi varlık” gibi anlam kazanır. Aynı kökten gece (laila) kelimesine sahiptir.

• Hikmet (Arapçası: حِكْمَة) / Chokhmah (İbranicesi: חָכְמָה)
• Cebr (Arapçası: جَبْر) / Gever / Gibbor (İbranicesi: גֶּבֶר / גִּבּוֹר)

Not: Arapça j-b-r kökü “kırığı düzeltmek, zorlamak, güç uygulamak” anlamındayken, İbranice g-b-r kökü “güç, kuvvet, erk” anlamındadır. Hem ses hem anlam bakımından doğrudan akrabadır. Gabriel / Cebrail buradan geliyor. Yine Yahudilerdeki Gevurah sefirası da bu kökle ilişkili.

• Bina (Arapçası: بِنَاء / بَيَان / فَهْم) / Binah (İbranicesi: בִּינָה)

Not: İbranice “binah”, Kabala’da sefiratlardan biridir (üst bilinç / anlayış). Arapça’da aynı kökten “بَنَى” (banā) “inşa etti”; “فَهِمَ” (fehime) “anladı”. Bu bağlamda bina — binah arasında hem anlam hem kök akrabalığı vardır. Yani kullandığımız “Bina” sözcüğü bir sefirot ile alakalı bir manayı barındırıyor.

• Malakut / Melekut (Arapçası: مَلَكُوت) / Malkhut (İbranicesi: מַלְכוּת)

Not: İki kelime de “melik” (kral) kökünden türemiştir. Kabala’da “Malkhut” sefiratların en altıdır; Tanrı’nın hükümranlığının dünyada tecellisini temsil eder. Arapça’da “malakut”, Allah’ın mutlak hükümranlık âlemini ifade eder (batınî âlem).

• Bnei (Arapçası: بَنِي — “oğulları / çocukları”) / Bnei (İbranicesi: בְּנֵי)
• Qalam (قَلَم / Arapça) / Kulmus (קוּלְמוּס / İbranice)

Not: Bu sözcük Eski Yunanca aynı anlama gelen kálamos κάλαμος sözcüğünden alıntıdır. Latince **calamus “kamış, kalem” Yunancadan alıntıdır. Eski Habeşçe (Ge’ez) ḳalamā “kalem” 5. yy dolayında Süryanice üzerinden alınmıştır. Sanskritçe **kalama (aynı anlamda) MÖ 1. ila MS 6. yy arasına tarihlenir ve muhtemelen bir Ortadoğu dilinden alınmıştır. (Nişanyan’dan)

• Quds (قُدْس / Arapça) / Kodesh (קוֹדֶשׁ / İbranice)
• Kitab (Arapçası: كِتَاب) / Ketuvim (İbranicesi: כְּתוּבִים)
• Ras (Arapçası: رَأْس) / Resh (İbranicesi: רֵישׁ / רֵאשׁ)

Not: Her iki kelime de “baş, zirve, ön, liderlik” anlamlarına gelir. Hem insan anatomisinde baş (kafa) anlamında, hem de metaforik olarak lider, ilk, başlangıç anlamında kullanılır. Mesela Ra’s al ghul = Hortlağın Başı veya “İblisin Başı" demektir. Caput Algol, Rōsh ha Sāṭān veya Ra’s Al Ghul, Şeytan Yıldızı olarak bilinen parlak bir çoklu yıldız sistemidir.

• Tilmiz (Arapçası: تِلْمِيذ) / Talmid (İbranicesi: תַּלְמִיד)

Not: Her iki kelime de “öğrenci, talebe” anlamına gelir ve aynı Semitik kökten (l-m-d / l-m-z) gelir. İbranice Talmid, öğrenen kişi anlamındayken, Arapça tilmiz kelimesi de aynı anlamı taşır. İbranice’de ayrıca Talmid Chacham (bilge öğrenci, din âlimi) ifadesi de kullanılır. Bu kökten türeyen Talmud (תַּלְמוּד) ise kelime anlamıyla “öğrenim, öğretim” demektir ve Yahudi kutsal geleneğinin temel yorum metinlerinden biridir.

• Nebi (Arapçası: نَبِيّ) / Navi (İbranicesi: נָבִיא)
• Rahmet (Arapçası: رَحْمَة) / Rahamim (İbranicesi: רַחֲמִים)

Not: Bu kök kutsallık anlamı verir ama Türkçe “kut” sözcüğü ile alakasızdır. Yani kutsaldaki “kut” Türkçedir. Kudüs şehri için Arapça: al-Quds, İbranice: Yerushalayim ha-Kodesh (Kutsal Kudüs)

• Ehad/Ahad (Arapçası: أَحَدٌ) / Echad (İbranicesi: אֶחָד)
• Rab (Arapçası: رَبّ) / Rav (İbranicesi: רַב)

Not: Her ikisi “efendi, öğretmen” anlamında. Rabbi/Rebbe ve Rav gibi ifadeler, Yahudi din bilginleri için kullanılır.

• İman (Arapçası: إِيمَان) / Emunah (İbranicesi: אֱמוּנָה)
• Tevrat (Arapçası: التوراة) / Torah (İbranicesi: תּוֹרָה)
• Musa (Arapçası: مُوسَى) / Moşe (İbranicesi: מֹשֶׁה)
• İbrahim (Arapçası: إِبْرَاهِيم) / Avraham (İbranicesi: אַבְרָהָם)
• Mesih (Arapçası: مَسِيح) / Maşiah (İbranicesi: מָשִׁיחַ)
• İsmail (Arapçası: إِسْمَاعِيل) / Yişmael (İbranicesi: יִשְׁמָעֵאל)
• İshak (Arapçası: إِسْحَاق) / İtschak (İbranicesi: יִצְחָק)
• Elif (Arapçası: ا) / Alef (İbranicesi: א)
• Be (Arapçası: ب) / Bet (İbranicesi: ב)
• Cim (Arapçası: ج) / Gimel (İbranicesi: ג)
• Dal (Arapçası: د) / Dalet (İbranicesi: ד)
• He (Arapçası: ه) / He (İbranicesi: ה)
• Vav (Arapçası: و) / Vav (İbranicesi: ו)
• Ze (Arapçası: ز) / Zayin (İbranicesi: ז)
• Hı (Arapçası: ح) / Het (İbranicesi: ח)
• Tı (Arapçası: ط) / Tet (İbranicesi: ט)
• Yâ (Arapçası: ي) / Yod (İbranicesi: י)
• Kâf (Arapçası: ك) / Kaf (İbranicesi: כ / ך)
• Lam (Arapçası: ل) / Lamed (İbranicesi: ל)
• Mim (Arapçası: م) / Mem (İbranicesi: מ / ם)
• Nun (Arapçası: ن) / Nun (İbranicesi: נ / ן)
• Sin (Arapçası: س) / Samekh (İbranicesi: ס)
• Ayn (Arapçası: ع) / Ayin (İbranicesi: ע)
• Fe (Arapçası: ف) / Pe (İbranicesi: פ / ף)
• Sad (Arapçası: ص) / Tsadi (İbranicesi: צ / ץ)
• Kâf (Kalın) (Arapçası: ق) / Qof (İbranicesi: ק)
• Re (Arapçası: ر) / Resh (İbranicesi: ר)
• Şin (Arapçası: ش) / Şin (İbranicesi: ש)
• Tâ (Arapçası: ت) / Tav (İbranicesi: ת)