Çalınan Dikkat Kitap İncelemesi

Dikkat Kendimize, Birbirimize ve Bu Gezegene Verebileceğimiz En Cömert Hediyedir

Ay Savaşçısı

Ben çocukken “Ay Savaşçısı (Sailor Moon)” diye bir anime serisi vardı. Animede, özel güçlere sahip olan Gezegen Savaşçılarının çeşitli maceraları anlatılıyordu.

Görünürde öne çıkan bir özelliği olmayan, okula giden, âşık olan, zaman zaman öfke ve kıskançlık krizlerine giren sıradan ergen kızlardı. Fakat aslında seçilmiş kişilerdi.

“Dış güçler” gezegeni karanlığa sürüklediğinde Gezegen Savaşçıları ışıklarıyla onlara karşı çıkıyordu. Bu karanlık güçler insanları zaaflarından yakalayıp manipüle ederek kapitalizmin gücünü kullanıyorlardı.

İnsanların ünlü ya da popüler olma, zayıflama veya daha güzel görünme, değerli mücevherlerle kendini daha değerli hissetme gibi ihtiyaçlarından faydalanıyorlardı. Böylece kişilerin kendilerini zayıf, değersiz veya yetersiz hissettiği noktalardan girip enerjilerini çalıyorlardı.

Serinin her bölümünde, dönemin “popüler trendleri” insanların enerjilerini toplamak için kurulmuş gizli tuzaklara dönüşüyordu. Örneğin “3 günde fit olma” vaadiyle açılan bir spor salonuna gittiğinde, evet fiziksel olarak zayıflıyordun ama aynı zamanda enerjin çalınıyor, yorgun, agresif ve huzursuz birine dönüşüyordun.

Gezegen Savaşçıları ise insanlardaki bu değişimleri dikkatle gözlemliyorlardı. Bir şeylerin ters gittiğini fark ettiklerinde asalarını havaya kaldırıyor, sihirli sözcüklerini söylüyorlar, kendi etraflarında ışıklar içinde döne döne sıradan bir ergen çocuktan bir ışık savaşçısına dönüşüyorlardı.

Çalınan Dikkat kitabı

Çalınan Dikkat kitabının başlığını görüp de içindekilere göz attığımda aklıma bu anime dizi film geldi. Çünkü aslında sosyal medya ve internet çağında da benzer bir şey oluyor: dikkatimiz, zaaflarımız üzerinden manipüle edilerek bizden çalınıyor. Kitabın teması da bu fikir üzerinden şekilleniyor.

Dikkat en sade haliyle hayatta kalma, potansiyelimizi gerçekleştirme ve yaşam enerjimizi kontrollü bir şekilde kullanmamıza yardımcı olan en önemli aracımız diyebiliriz.

Bu kadar hayati olan bir becerinin yıldan yıla insanlığın üzerinden kayıp gitmekte olduğunu söylüyor Çalınan Dikkat kitabının yazarı Johann Hari. Üstelik bu sürecin internet çağından çok çok önce başladığından aslında son yüzyılda kapitalist sistemin etkisiyle farklı yollardan insanlara hücum ettiğinden bahsediyor.

Aslında bu konuya gösterilen ilgi yeni değil. Toxic Childhood (Zehirlenen Çocukluk) kitabı da benzer biçimde, çocukların gelişimsel sorunlarının toksik bir çevrede büyümekten kaynaklandığını vurguluyordu.

Eğitimci olan yazar, çocuklardaki davranışsal değişimlerin nedenlerini anlamak için dünyanın dört bir yanındaki bilim insanlarıyla görüşmüş; dışarıda oyun oynamaktan ekran başında geçirilen vakte, uykudan haber kanallarının sürekli korku pompalamasına kadar birçok etkeni bütüncül biçimde ele almıştı.

Çalınan Dikkat kitabında da benzer bir yaklaşım var. Bu kez yalnızca çocukların değil, yetişkinlerin dikkat sorunları ele alınıyor. Yazar, kendi deneyimlerinden ve bilim insanlarıyla yaptığı görüşmelerden yola çıkarak dikkat krizinin sistemsel kökenlerini araştırıyor.

Tıpkı “kör şairler ve fil” hikâyesinde olduğu gibi, farklı parçalar bir araya geldiğinde karşımıza devasa bir fil çıkıyor: dikkatimizin üzerinde yükselen koca bir filin gölgesi.

Kitapta, sosyal medyada geçirilen zamandan yoğun çalışma saatlerine; büyük şehirlerin yarattığı stres ve hava kirliliğinden doğallıktan uzak beslenme biçimlerine kadar birçok faktörün dikkat üzerindeki olumsuz etkisi araştırmalarla desteklenmiş.

Aslında uyku, beslenme, stres ve şehir hayatının üzerimizdeki olumsuz etkilerini hepimiz biliyoruz. Ancak kitabın bu konuları güncel bilimsel bulgularla ve dikkat işlevlerine dair çarpıcı istatistiklerle hatırlatması, modern hayatla ilişkimizi yeniden düşünmeye davet ediyor.

Bunun yanında kitap, mutluluk bilimi olarak da bilinen akış teorisi, zihin gezinmesi ve bilinçli farkındalık (mindfulness) gibi kavramlara da değiniyor. Bu kavramların yaratıcılık ve dikkat üzerindeki etkileri yazarın kendi deneyimleriyle somutlaştırılmış.

Kitap iki bölümden oluşuyor:

İlkinde, yoğun bilgi akışından uzaklaşan bir araştırmacı gazetecinin, şehirden uzakta geçirdiği üç ay boyunca dikkatin yeniden inşasını gözlemlemesine tanık oluyoruz.

İkinci bölümde ise bunun yeterli olmadığını!

İkinci bölüm, şehir hayatı ve koşturmacasına geri dönen yazarın şu ana mesajı ile başlıyor: Dijital detoks yapmak ya da şehirden uzaklaşmak geçici bir ferahlık sağlasa da köklü bir çözüm sunmuyor.

Çünkü dikkatimiz yalnızca bizim seçimlerimizle değil, küresel ölçekte işleyen dev bir sistemle şekilleniyor.

Bu noktada Hari, ipleri elinde tutan güçlere — yani dikkat ekonomisini yöneten teknoloji devlerine — yakından bakmaya davet ediyor. Sosyal medya şirketlerinin algoritmaları, haber sitelerinin tık tuzağı mantığı, oyun endüstrisinin bilinçli bağımlılık stratejileri…

Tüm bunlar, dikkatimizi kolektif ölçekte yöneten “karanlık güçler” gibi çalışıyor.

Kitapta bu düzeneğin dikkatimize verdiği zarar altı maddede açıklanmış:

Bildirim tasarımı ve bağımlılık

Uygulamaların kırmızı renkle tasarlanan bildirim baloncukları, beynimizin tehdit ve ödül mekanizmasını tetikliyor. Bu, dopamin salınımını artırarak bizi tekrar tekrar uygulamaya dönmeye zorluyor. Gerçeklikte yani fiziksel dünyada bu kadar çok ödülle karşılanmadığımız için bu uygulamalar güvensiz bir sığınak oluyor.

Oyunlaştırma ve sınırsız kaydırma

Sonsuz kaydırma (infinite scroll) özelliği ya da TikTok/Instagram Reels gibi kısa videolar, beynimizi sürekli bir sonraki ödülü aramaya şartlıyor. Tıpkı slot makineleri gibi: bir sonraki hamlede ne çıkacağını bilmemek bağımlılığın en güçlü tetikleyicisi.

Ekonomik modelin özü

Bu siteler insanların zaaflarını öğrenerek ve buna uygun içerikler üretip kullanıcıyı sürekli tetikleyerek daha fazla “çevrimiçi” tutmayı bir hedef haline getiriyor. Bu sistemde ürün aslında biz oluyoruz. Yani zamanımız, odaklanma kapasitemiz ve hatta ruh halimiz satılabilir bir meta haline geliyor.

Algoritmaların duygusal sömürüsü

Öfkenin dikkat becerisi ile ters orantılı bir ilişkisi var. Algoritmaların öne çıkardığı sözcüklere bakıldığında saldırı, kötü, suç vs. Bunlar deyim yerindeyse “kafanın tasını attırarak” üst beyni devre dışı bırakıyor. Haber akışındaki içerikler bilinçli olarak kullanıcıları tetikleyecek şekilde manipüle ediliyor.

Olumsuzluğun yayılması

Araştırmalar, olumsuz haberlerin ve felaket içeriklerinin sosyal medyada olumlu içeriklerden çok daha hızlı yayıldığını gösteriyor. Bu da insanları güvende hissetmek yerine sürekli diken üstünde oturmaya sevk ediyor. Sürekli kaygı içindeki bir zihnin dikkatini toplaması nasıl beklenebilir ki?

Kolektif dikkatin aşınması

Yukarıdaki faktörler sadece birey olarak değil kolektif olarak dikkat becerilerimize zarar veriyor. İnsanlık için gerçekten önem taşıyan — küresel ısınma — gibi konulara ortak bir dikkat vermemiz gerekirken sınırsız kaydırmaların ve viral haberlerin içinde kayboluyoruz.

Skinner’ın güvercin deneyi

Hari, sosyal medya mekanizmasının temelini oluşturan Skinner’ın güvercin deneylerinden yola çıkarak sosyal medya bildirimlerinin neden bu kadar bağımlılık yarattığını açıklıyor. Bildirimler aracılığı ile sürekli verilen pekiştireçler, bizi ekranda tutmanın ve dikkatimizi çalmanın en güçlü silahı haline geliyor.

Deyim yerindeyse yem atılıyor.

Bu kısım bana, Twitter’daki kuş ikonu acaba Skinner’ın yem almak için tuhaf hareketler yapan güvercini olabilir mi diye düşündürttü!

Okurken beni en çok etkileyen bölümlerden biri, gençken sihirbazlık yapmış ve sonradan teknoloji devleri için çalışmaya başlamış bir tasarımcının hikâyesiydi.

Tristan Harris sihirbazlığı, dikkatle oynamak ve manipüle etmek olarak açıklıyor.

İnsanların gözünü bir noktaya çekerken asıl numara başka yerde olur. Bugün sosyal medya ve dijital platformların tasarımında da aynı mantık işliyor. Bildirimler, parlak renkler, sonsuz kaydırma gibi özellikler aslında modern sihirbazlık numaraları. Harris bu farkındalıkla birlikte, Silikon Vadisi’ndeki konumunu terk edip teknoloji ve etik ekseninde dikkatimizi geri kazanabilmek için çözümler üretmeye yönelmiş.

Kitabın son bölümlerde ise çocukluk ve DEHB ile ilgili kısımlara yer verilmiş.

Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) biyolojik temelli olduğu bilinen, nörogelişimsel bir farklılık. Beyindeki dikkat, dürtü kontrolü ve yürütücü işlevlerle ilgili sistemlerdeki farklılıklardan kaynaklanıyor.

DEHB’li olan bireyler, çevresel uyaranlara daha açık olmaları nedeniyle deyim yerindeyse “ince derili” olarak tanımlanıyor.

Fakat günümüzde yalnızca bu yatkınlığa sahip kişiler değil, “kalın derili” diyebileceğimiz, bireyler de yoğun enformasyon yükü altında zorlanıyor. Bildirimler, ekranlar, sosyal medya, iş temposu ve şehir yaşamı dikkatimizi tüketiyor.

Yani, dikkat sorunları artık sadece tanısı olan bir gruba özgü değil; modern çağda toplumsal ölçekte bir gerçeklik haline geldi.

Kitapta çocukluk dönemi ve DEHB ile ilgili aktarılan kısım çok önemli. Çünkü bugün yaşadığımız bu dikkat krizinin kökleri, çocukların nasıl bir dünyada büyüdüğüyle doğrudan bağlantılı. Çocukların oyun yerine ekran başında vakit geçirmesi, doğayla bağlarının azalması, sürekli kaygı pompalayan haberlerle büyümeleri, stresli ortamlarda büyümeleri… Tüm bunlar çocukların gelişen zihinlerini daha da kırılgan hale getiriyor.

Bu açıdan bakıldığında DEHB biyolojik kökenli değil daha çok çevresel şartların bir sonucu olarak görülüyor.

Hari, bu konuda çalışan bilim insanlarına ve doktorlara ulaşarak ikiz deneylerindeki temelsizlikleri ve çocukların maruz kaldıkları “stres”i odağa alarak bu argümanı sağlamlaştırıyor.

Yazarın aktardığı doktor örneklerinde olduğu gibi, çocuklara hemen ilaç yazmak yerine onların davranışlarının ardındaki nedenleri anlamaya çalışan uzmanlar var. Ve kimi zaman bu nedenler — evdeki stres, okul baskısı, aşırı uyaranlar — ortadan kaldırıldığında, çocukların belirtilerinde kayda değer bir düzelme yaşanabiliyor.

Bu tespitler çok değerli: DEHB tanısı almış çocukların “sorunlu” değil, anlaşılmaya ve görülmeye ihtiyaç duyan bireyler olduklarının hatırlatılması.

Hari, yüzeydeki suları takip ederek araştırmalarında ilerledikçe ve insanlarla konuştukça patlak olan ana boruya kadar gidiyor. İnsanları bu araçlara bağımlı kılan ve dolayısı ile dikkatlerinin çalınmasına izin veren ana faktörün stres olduğunu, stresi yaratanın ise sanayi devrimi ile hayatımıza girip etkisini günden güne daha çok hissettiren kapitalist sistemin ta kendisi olduğunu söylüyor.

Peki bu “devasa fil”in insanlığa bilançosu nedir?

Kitabın son bölümlerinde yazar, dikkatimizi kaybetmenin sadece bireysel bir sorun olmadığını, aynı zamanda gezegenimizi de tehlikeye atan bir kriz olduğunu vurguluyor. Ekonomik büyüme söylemleri ve piyasa odaklı bakış açısı, insanlığın karşısındaki en gerçek sorunu — küresel ısınmayı — gölgeleyebiliyor.

Küresel ısınmanın etkisi ile her sene etkisini daha da şiddetlendiren orman yangınlarını ve kuraklığı düşünün. Yangınlar içimizi kavururken ve barajlardaki sular dipleri görürken, o sırada şirketlerin, özel kurumların konuştukları şeyler bambaşka: daha fazla büyüme, daha çok müşteri, daha çok sayı… Ülke yanarken bile odak, büyüme rakamlarında.

Son olarak kitapta geçen dikkatin üç halinden bahsetmek istiyorum: spot ışığı, yıldız ışığı ve gün ışığı.

Çoğumuz -bu şartlar altında- belki spot ışığında kalıyoruz, gündelik işleri tamamlamaya yarayan dar bir odakla. Bazen yıldız ışığına geçiyoruz, daha geniş hedefler ve hayaller kurabiliyoruz.

Ama asıl dönüştürücü olan, gün ışığı gibi tüm yaşamı aydınlatan ve ısıtan bir dikkate ulaşabilmek. Gerçek değişim de burada başlıyor: yalnızca bireysel amaçlarımızda değil, kolektif olarak insanlığa ve doğaya yönelttiğimiz özel bir dikkatle…

Bunun aksi durumunda kitabın kapanışında söylendiği gibi:

“Şimdi hep birlikte odaklanmazsak, yangınlarla tek başımıza yüzleşmemiz gerekecek.”

*Başlık Fransız filozof Simone Weil’in Türkçe’ye “Dikkat, cömertliğin en nadir ve saf halidir.” olarak çevrilen sözünden esinlenilmiştir.