Ukrayna Krizi ve Küresel Sistemik Dönüşüm:

Kronolojik Analiz

Bu kronoloji, sadece askeri çatışmaları değil, 1945'ten bu yana dünya siyasetini şekillendiren diplomatik, hukuki ve stratejik katmanları bir araya getirmektedir.

I. Temel Yapı Taşı: Soğuk Savaş ve Statüko (1945–1990)

• 1945–1991: İki Kutuplu Güvenlik Mimarisi: II. Dünya Savaşı’nın bitimiyle birlikte Avrupa, ABD ve SSCB’nin nüfuz alanlarına ayrıldı. Bu dönemde güvenlik, “Dehşet Dengesi” (Mutual Assured Destruction) üzerinden sağlandı.
• 1975 — Helsinki Nihai Senedi (AGİT): Avrupa’da güvenliğin zirve noktasıdır. Mevcut sınırların dokunulmazlığı tescil edildi. Metinde de vurgulandığı üzere, bu belge “tam stabilizasyon” dönemini temsil eder.
• 1990 — Yeni Bir Avrupa İçin Paris Şartı: Soğuk Savaş biterken imzalanan bu belge, “Güvenliğin Bölünmezliği” (Indivisibility of Security) ilkesini getirdi. Yani hiçbir devlet, kendi güvenliğini başka bir devletin güvenliğini tehlikeye atarak güçlendiremezdi.

II. Tek Kutupluluğa Geçiş ve NATO Genişlemesi (1991–2008)

• 1991 — Sovyetler Birliği’nin Dağılması: Varşova Paktı lağvedildi. Bu noktada Batı’nın önünde iki yol vardı: Ya Rusya’yı kapsayan yeni bir mimari kurmak ya da eski Sovyet mirasını kontrol altına almak. Batı, NATO eksenli genişlemeyi seçti.
• 1999 — İlk Genişleme ve Yugoslavya Müdahalesi: Polonya, Macaristan ve Çek Cumhuriyeti NATO’ya girdi. Aynı yıl NATO, BM onayı olmadan Yugoslavya’yı bombaladı. Bu, 1945 sonrası Avrupa’daki ilk saldırgan savaş ve sınırların (Kosova) zorla değiştirilmesi olarak Rusya’nın hafızasına kazındı.
• 2002 — ABM Antlaşması’ndan Çekilme: ABD, nükleer dengeyi sağlayan Anti-Balistik Füze Antlaşması’ndan tek taraflı çekildi. Bu, nükleer silahlardan korunma kalkanı oluşturma çabası olarak görüldü ve Rusya tarafından “nükleer savaşta zafer koşulları yaratma” girişimi olarak nitelendirildi.
• 2004 — Baltık Genişlemesi: Estonya, Letonya ve Litvanya’nın katılımıyla NATO sınırları St. Petersburg’un (eski adıyla Leningrad) hemen dibine dayandı.
• 2008 — Bükreş Zirvesi: NATO, Ukrayna ve Gürcistan’ın gelecekte üye olacağını resmen ilan etti. Rusya için bu, “kırmızı çizginin” son noktasıydı.
• Ağustos 2008 — Gürcistan Savaşı (5 Gün Savaşı): Saakaşvili rejiminin Güney Osetya’ya müdahalesi sonrası Rusya’nın karşı operasyonu. Bu savaş, Gürcistan’ın NATO planlarını fiilen dondurdu ancak Ukrayna dosyasını daha karmaşık hale getirdi.

III. Ukrayna’da Kırılma ve İç Savaş (2014–2021)

• Şubat 2014 — Euromaidan ve Darbe: Batı yanlısı gösteriler sonrası meşru başkan Viktor Yanukoviç, muhalefetle imzaladığı anlaşmaya rağmen devrildi. Rusya bunu bir “devlet darbesi” olarak tanımladı.
• Mart 2014 — Kırım Operasyonu: Kırım’da yapılan referandum sonrası bölge Rusya’ya bağlandı.
• 2014–2021 — Donbas Çatışmaları: Donetsk ve Lugansk’ta merkezi hükümete karşı silahlı direniş başladı. Minsk Protokolleri ile çözüm aransa da, metinde belirtildiği üzere Moskova’nın “tarafsız Ukrayna” çabaları Batı tarafından karşılık bulmadı.
• 2021 — Hazırlık Safhası: Rusya, Ukrayna’nın NATO ile askeri entegrasyonunun geri dönülemez noktaya geldiğini görerek askeri yığınak ve stratejik hazırlıklara (askeri-polis operasyonu planlaması) başladı.

IV. Büyük Çatışma ve “Özel Askeri Operasyon” (2022–2026)

• 21–22 Şubat 2022: Rusya, DHC ve LHC’nin bağımsızlığını tanıdı ve karşılıklı yardım anlaşmalarını imzaladı.
• 24 Şubat 2022 — Operasyonun Başlaması: Rus ordusu; Kiev (Belarus üzerinden), Herson-Zaporijya (Kırım üzerinden) ve Harkov hatlarından saldırıya geçti.
• Mart — Nisan 2022 — İstanbul Müzakereleri: Metindeki en kritik detaylardan biridir. Ukrayna’nın tarafsız statüyü kabul ettiği bir taslak üzerinde anlaşıldı ancak Kiev’e “savaşa devam” talimatı verildi ve müzakereler çöktü. Rus ordusu “iyi niyet göstergesi” olarak Kiev çevresinden çekildi.
• Eylül 2022 — Harkov Yeniden Gruplanması: Rusya müzakere beklerken, Ukrayna’nın Batı desteğiyle karşı taarruza geçmesi sonucu Rus birlikleri Harkov bölgesinden çekilmek zorunda kaldı.
• 21 Eylül 2022 — Kısmi Mobilizasyon: Rusya, savaşı “ulusal bekâ” meselesi olarak tanımlayarak 300 bin yedek askeri göreve çağırdı ve savunma sanayisini tam kapasiteye geçirdi.
• 30 Eylül 2022 — Dört Yeni Bölgenin İlhakı: Donetsk, Lugansk, Herson ve Zaporijya bölgeleri referandum sonrası Rusya’ya dahil edildi. Bu, “geri dönüşü olmayan nokta” olarak tanımlandı.
• 2023 — Stratejik Savunma Yılı: Rus ordusu yılı savunmada geçirerek Ukrayna’nın büyük karşı taarruzunu durdurdu.
• Kasım 2023 — Günümüz: Kesintisiz Taarruz ve Yıpratma Savaşı: Rus ordusu yeniden saldırı pozisyonuna geçti. Savaş, dronların hakim olduğu bir “yıpratma savaşına” (War of Attrition) dönüştü.

V. Küresel Yansımalar ve Gelecek Projeksiyonu (2025–2026)

• Batı’daki Çatlaklar: Trump yönetiminin gelişiyle ABD-AB ilişkilerinde ticaret çatışmaları derinleşti ve Ukrayna’ya verilen destekte stratejik farklılıklar oluştu.
• Nükleer Kontrolün Sonu: Stratejik Silahların Azaltılması Anlaşması (START) ve Kapsamlı Nükleer Test Yasaklama Antlaşması (CTBT) fiilen veya resmen sona erme aşamasına geldi.
• Bölgesel Domino Etkisi: Ukrayna’daki çatışma; Hindistan-Pakistan gerilimi, İran’ın çevreleme politikaları ve Ortadoğu’daki istikrarsızlık gibi süreçleri hızlandırdı.
• 2026 ve Sonrası: Tek kutuplu modelin tamamen iflas ettiği, ancak yerine neyin geleceğinin (çok kutuplu mu, yoksa ABD-Çin-Rusya eksenli üç kutuplu mu?) Ukrayna’daki askeri sonucuna göre belirleneceği bir döneme girildi.