Bilmediğini Bilmek

Hepinizi tüm benliğimle selamlarım. Bu yazımda, sizlerle çok bilinen, ama üzerinde pek düşünülmeyen bir söz hakkında konuşacağım ve daha sonra kendi fikirlerimi söyleyeceğim.

Hepimiz, Sokrates’in şu ünlü sözünü biliriz: “Bildiğim tek şey, hiçbir şey bilmediğimdir.” Tabii, aslında bu söz bu şekilde söylenmemiştir. Sokrates bunu anlatmak istemiş olsa bile direkt bu şekilde herhangi bir kitapta geçmez — şahsen ben hiç rastlamadım. Bu sözün ne demek olduğunu hepimiz az çok anlarız. Sokrates, hiçbir şey bilmediğini ifade etmiş. Acaba bu söz, gerçekten bu kadar basit mi?

Merak etmeyin, olabildiğince sade bir dille, basit bir şekilde anlatmaya çalışacağım. Hayatım boyunca her şeyin, her türlü bilimin basitleştirilebileceğine ve basitleştirilmesi gerektiğine inandım. Sizlere bu söz hakkındaki fikirlerimi; eski ve karmaşık kelimelerle değil, sanki karşılıklı oturuyormuşuz gibi anlatmaya çalışacağım.

Öncelikle bu sözün söylendiği ortamı ele alalım. Antik Yunan’da yaşayan Sokrates’in döneminde, insanlara ders veren onlarca insan vardı. Ortalık filozof kaynıyordu da diyebiliriz. Az çok felsefe tarihi bilenler, Sokrates’in sofistlere karşı güçlü bir mücadele içerisinde olduğunu bilir. Peki kimdir bu sofistler? Sofistler, insanı merkeze alan fikirlere sahiptirler ama onları bence en öne çıkartan yanları, eğitimlerinin paralı olmasıdır. Sokrates ise bırakın paralı eğitimi, yazı bile yazmaz! Sadece sohbet eder. Sofistler, halk tarafından her zaman bilge görünürler. Tabii, Sokrates de konuştuğu zaman ona da “bilge” derler, ama işte o zaman, Sokrates bunu inatla reddeder. Kendisi, yaptığı bu işin, sadece diğer insanların düşünmesini sağlamak olduğunu söyler. Bilge olmadığını, hiçbir şey bilmediğini savunur. Bu söz de oradan gelir. Biliyorsunuz, toplumumuz ne yazık ki felsefe ile karmaşık sözleri bir tutar, dolayısıyla bu tarz şaşalı sözleri çok severler. Halbuki söz gayet basitçe şöyle açıklanabilir: Ben hiçbir şey bilmiyorum, ve bilmediğimi de kabul ediyorum. Bir paradoks gibi gözükebilir, ama aslında içinde derin bir mana yatar.

Öncelikle, sözün manası bu kadardı. Buradan sonrası kendi fikirlerim olacaktır. Eğer ki katılmadığınız bir nokta olursa yazmanızı rica edeceğim, çünkü farklı fikirler duymak her zaman aklı keskinleştirir.

Hiçbir şey bilmemek! Fazla ciddi bir iddia. Düşünsenize, bilginizin sıfır olduğunu iddia ediyorsunuz. Düşündüğüm zaman fark ettim ki, bir şey bildiğini iddia etmek bundan çok daha ciddi bir iddia olur. Önce şunu ele almak istiyorum, birçoğumuzun hayatta en güvendiği şey bilimdir, fakat bilim bile her gün değişebilirken, bildiğini iddia etmek ne kadar doğru olabilir ki? Bir üniversite öğrencisi olduğunuzu farz edelim. Belki de yarın hocanız sınıfa girecek ve sizlere “Arkadaşlar, bildiğiniz her şeyi unutun. Bugün yepyeni bir atom teorisi öğreniyoruz!” diyecek. Ya da bilimi geçelim, gördüğümüz şeyler. Gerçekliğine ve bildiğimize en çok inanabileceğimiz şey odur. Görme işlemi en basit haliyle şöyle işler: Işık bir yere çarpar, oradan yansıması gözünüze gelir, gözünüzdeki sinyallerle beyninize iletilir ve beyniniz de o yerin, o cismin ne olduğunu, neye benzediğini vs. algılar. Görme işlemimiz bile aslında tamamen ışığın bir yansıması, tamamen sinyallerin beyne iletisi, tamamen beyindeki bir algı iken nasıl her şeyden bu kadar emin olabiliyoruz ki?

O zaman hiçbir şeyin gerçek olmadığını mı kabul edeceğiz? Sizi bilemiyorum, fakat ben bir şeyi “kabul etmeyi” pek doğru bulmuyorum. İlla bir şeyi kabul edeceksek, bence Sokrates gibi yapmalıyız. Bilmediğimizi kabul etmeliyiz. Hani atalarımız bilmemek değil, öğrenmemek ayıp demişler ya, ona bir şey daha eklemek istiyorum. Bilmemek değil öğrenmemek ayıptır, ama bildiğini iddia etmek ve bu konuda karşı fikir kabul etmemek, işte bu çok daha ayıptır.