Türkiye’de Sol’un Gelişimi : Birinci Bölüm / 60 Darbesi Sonrası Dönem

TİP Başkanı Mehmet Ali Aybar

1961 Anayasası’nın getirdiği özgürlükçü ortam, Türkiye siyasi tarihinde hiç olmadığı kadar, farklı fikir ve düşünce gruplarının görünür hale gelmesine olanak sağlamıştı. Anayasanın kabulünün hemen ardından 13 Şubat 1961 yılında Türkiye İşçi Partisi kuruldu. Parti Başkanı olarak Mehmet Ali Aybar seçildi. Aybar daha öncesinde, İsmet İnönü’ye karşı etkili muhalefetinden dolayı Adnan Menderes tarafından bağımsız milletvekili adayı gösterilmiş fakat seçilememişti. Yıl 1961'e geldiğinde Aybar, sosyalizmi savunan ilk legal partinin başkanı olarak tarihe geçmişti.

Sol kanatta TİP dışında canlanmalar ve yeni oluşumlar gözlenmeye başlanmıştı. Bu çevreler genelde Yön ve Forum Dergileri etrafında toplandılar.

Başında Turhan Feyzioğlu’nun bulunduğu bir ekip tarafından çıkartılan Forum dergisi, liberal denilebilecek bir siyasi akımın temsilcisiydi. 1961 sonrasında daha çok sol çevrelerin bulunduğu bir kümelenme oluştu. Forum 1962’ye kadar açık kaldı fakat bu tarihten sonra eski liberal çizgisine geri döndü ve içindeki solcu entelektüeller Yön Dergisi’ne geçti.

Başında Doğan Avcıoğlu’nun bulunduğu, Mümtaz Soysal, İlhami Soysal, İlhan Selçuk, Cemal Reşit Eyüpoğlu gibi isimleri barındıran Yön Dergisi, 1961 yılında yayına başladı. Aynı yıl Yön Bildirgesi yayınlandı ve CHP’nin sol kanadını oluşturan entelektüeller ve bazı TİP üyeleri bunu destekledi. Bildirinin temelinde kalkınma vaadi vardı. Kalkınmayı sağlayacak yegâne yol yeni devletçilik anlayışını hakim kılmaktı. Temel araçlar ise iktisadi hayatın bütüncül planlanması ve bilinçli devlet müdahalesiydi. İçinde sosyalizm geçmemesine rağmen Doğan Avcıoğlu’nun daha sonra yazdığı kitaplarda sosyalizmi savunduğu görünüyordu.

Yön hareketi Sol Kemalizm olarak tanımlanabilecek kalkınmacı, devletçi, ulusalcı, sınıf mücadelesi yerine sosyal adalet ilkesini ikame etmiş Türkiye’ye özgü yerel sosyalizm yorumuydu. Yön hareketi, bu ideallerin oluşmasında zinde güç olarak adlandırdığı orduya güveniyor ve ordunun içindeki ileri güçlerle işbirliği yapmayı öngörmüştü.

Onlara göre TİP, sınıf önderliği davasını en önemli mesele saydığı ve bu nedenle “sosyalizm önündeki engelleri kaldıracak zinde güçleri dağıttığı için romantik ve akademik bir hareketti. Tam da bu yüzden, Yön hareketi partileşmeyi değil, dernekleşmeyi seçti ve Sosyalist Kültür Derneği (SKD)’yi kurdular.

Devrimci gençlik hareketi ve parlemento dışı sol hareketin güçlenmesi

1964 yılından itibaren üniversite gençliği arasında devrimci ve sosyalist fikirler yaygınlaşmaya başladı. Önce fikir kulüpleri kuruldu ve 17 Aralık 1965’te çeşitli fakültelerde kurulan kulüpler Fikir Kulüpleri Federasyonu (FKF) çatısı altında birleşti.

Başlangıçta FKF içinde etkin olan TİP 1969’lara doğru etkinliğini kaybetti ve TİP yönetimden uzaklaştırıldı. Yusuf Küpeli önderliğindeki yeni yönetim militan mücadeleyi benimsemiş ve parlamento dışı muhalefet ise sosyalist devrim yerine Milli Demokratik Devrim (MDD) tezini savunuyordu.

1969’un başında yapılan kongrenin ardından Doğu Perinçek’in başını çektiği grup ile Mahir Çayan ve Mihri Belli’nin önderlik ettiği MDD’ci grup arasında bir çekişme yaşandı. Yapılan yeni kongrede 1969’da FKF adını Türkiye Devrimci Gençlik Federasyonu olarak değiştirdi. Bundan sonra adı Dev-Genç olarak anılacaktır.

Dev-Genç’in ilk başkanı Atilla Sarp ve Ertuğrul Kürkçü idi. Dev-Genç 1970’lerin sonlarından itibaren silahlı mücadeleyi yürütecek silahlı grupları desteklemiş, daha sonra THKP-C ve THKO olarak ikiye ayrılacaktır.

Dev-Genç Mitingi

Öğrenci hareketlerinin içinde Yön çizgisinin de önemli bir ağırlığı vardı. Bu çizgi esas olarak Kemalizmin sol bir yorumunu siyaset sahnesine çıkardıkları için MDD hareketine göz kırpmaktaydılar. Bu görüşün ilgilendiği esas mesele, Türkiye’nin neden geri kaldığını incelemekti. Bu incelemede emperyalizm büyük bir rol oynamıştı. Türkiye’nin geri kalmışlığının ana nedeni, Türkiye’nin, ülke içindeki işbirlikçileri kanalıyla emperyalist ülkeler tarafından sömürülmesi ve bu sömürüyü sürdürecek siyasal sistemlerin kurulmasıydı. Dolayısıyla savaş emperyalizme ve onun işbirlikçilerine karşı verilmeliydi.

Yön dergi çevresi, derginin 1968’de kapanmasının ardından ikiye bölünmüş ve bir kısmı TİP’e katılırken, bir kısmı da çıkardıkları Devrim isimli derginin çevresinde toplandılar. Aynı dönemde Türk Solu ve Aydınlık dergileri yayın hayatına başladı.

Bunun yanında, 27 Mayıs hareketine iştirak etmiş emekli subayların önderliğinde 27 Mayıs Milli Devrim Derneği kurulmuştu. Bu dernek sol gençlikle, bilhassa MDD’cilerle ilişki kurmaya çalışıyordu. 1968 yılında derneğin başkanı Albay Mucip Ataklı’nın davetiyle 20 dernek beraber Dev-Güç isimli derneği oluşturmuştur.

Ancak Dev-Güç’ün içinde kısa sürede bir ikililik ortaya çıktı. DİSK ve FKF’nin içindeki silahlı eylemlere karşı gruplarla, silahlı eylemi savunanlar arasında tartışma çıktı. Bu durum en çok FKF’nin içinde tartışmalara neden oldu ve silah yanlısı grup Dev-Güç’ten ayrılmak istediğini Doğu Perinçek’e bildirdi. Perinçek bunu kabul etmedi ve FKF olağanüstü genel kurulu topladı. Perinçek ve ekibi tasfiye oldu. Daha sonra da FKF bir bildiriyle Dev-Güç’ten ayrıldı. Ancak Dev-Güç oluşumu, 9 Mart Darbesi olarak adlandırılan girişime kadar askeri cuntalarla işbirliğini sürdürdü.

Devrimci İşçi Örgütlenmesinin ve DİSK’in Doğuşu

DİSK Yürüyüşü

1964’ten itibaren işçi hareketleri canlandı. Fakat işçiler Türk-İş grubuna yakın hareket ediyor ve Türk-İş de AP hükümetiyle yakın ilişkilere sahipti.

1966 yılında Paşabahçe Cam Fabrikası greve gitti fakat greve gitmesine rağmen Türk-İş işverenlerle anlaştı. Karşı çıkan 136 işçi işlerinden el çektirildi. Bunun üzerine 12 Şubat 1967’de Devrimci İşçi Sendikaları Konfederasyonu (DİSK) kuruldu.

Diğer bölümde, 1970 darbesine giden süreçte Sol Hareket’in bölündüğü grupları inceleyeceğim. Bu giriş yazısıyla sizleri başbaşa bırakıyorum.

**Facebook | Twitter | Instagram | Slack | Kodcular | Editör | Sponsor**