Dalgaların Ritmini Sezmek

Bir önceki yazımda hikmetin dalgaları durdurmak yerine onların ritmini sezerek yol almayı öğrettiğinden bahsetmiştik. Peki hikmet nedir? Bu soruya kısa ama güçlü bir cevap vermek gerekirse, hikmeti “bir şeyi yerli yerine koymak” olarak tanımlayabiliriz. Ancak bu ifade ilk bakışta soyut görünebilir. O halde bu cümleyi biraz açalım.

İslâm düşünce geleneğinin önemli isimlerinden Cürcani (1340–1413), hikmeti şu şekilde tanımlar.

“ Hikmet insanın gücü ölçüsünde nesnelerin mahiyet ve hakikatlerini bilmesidir”.

Bu tanım, hikmetin yalnızca teorik bir bilgi değil, insanın idrak kapasitesiyle doğrudan ilişkili bir bilgelik hali olduğunu gösterir. Hikmet kavramı hem felsefe hem de tasavvuf tarihinde merkezi bir yere sahiptir. Farklı ekoller, farklı bağlamlarda hikmeti yeniden yorumlamışlardır. Bu tarihsel çeşitliliği ele almak başlı başına uzun yazılar gerektirir. Bu yazının amacı ise ekollere girmeden, hikmeti günlük hayat ile ilişkisi üzerinden daha genel bir çerçevede düşünmektir.

Bu noktada hikmet ile bilgi ve anlayış arasındaki ilişki üzerinde durmak aydınlatıcı olacaktır. İlk aşamada bilgiden söz edebiliriz. Bilgi en temelde verilerin biriktirilmesidir. Elbette bilgi çok değerlidir fakat tek başına yön göstermez. Dini metinlerde geçen “kitap yüklü merkepler” benzetmesi, bilginin idrak edilmeden taşınmasının insanı dönüştürmediğini vurgular. Bilgi vardır; fakat anlayış yoktur.

İşte burada devreye anlayış girer. Anlayış ya da diğer bir adıyla idrak bilginin içselleştirilmesi ve anlamlandırılmasıdır. Anlayış sayesinde bilgi zihinde pasif bir yük olmaktan çıkar; veriler arasında bağlar kurulur, bağlam oluşur. Aynı bilgiye sahip iki insandan biri anlayış geliştirirken diğeri geliştirmeyebilir. Farkı yaratan şey, bilginin nasıl kavrandığıdır.

Bilgi ve anlayışın bir üst mertebesi ise hikmettir. Hikmeti, idrak edilen bilginin hayata geçirilmiş hali olarak düşünebiliriz. Hikmet; ne zaman konuşulacağını, ne zaman susulacağını; nerede müdahale edip nerede duracağını bilmektir. Bu yüzden sıkça tekrar edilen şu ifade yerini bulur:

Bilgi bilmektir, anlayış kavramak, hikmet ise yerinde davranmaktır.

Hikmet denildiğinde akla ilk gelen peygamber Hz. Süleyman’dır. Kendisine atfedilen metinlerde hikmet, maddi kazançların çok ötesinde bir değer olarak sunulur. Bu yaklaşımı şu sözler çok iyi özetler:

Bilgeliğe erişene,

Aklı bulana ne mutlu!

Gümüş kazanmaktansa onu kazanmak daha iyidir.

Onun yararı altından daha çoktur.

Daha değerlidir mücevherden,

Dileyeceğin hiçbir şey onunla kıyaslanamaz.

Belki de hikmet tam olarak burada anlam kazanır: Sahip olunacak bir şey değil, hayatı yaşarken bize eşlik edecek bir pusula olarak…