Duygular Ölür mü? Yoksa Sadece İsimlerini mi Kaybeder?

Duygular Ölür mü? Yoksa Sadece İsimlerini mi Kaybeder?

Bir duygu bittiğinde nereye gider, hiç düşündün mü? Mesela seni çok yoran, öfkeni bile tüketen biri hayatından çıktı diyelim. Artık kızgın bile olmadığın biri diyelim. Onun yokluğu gerçekten neyle doluyor? Neşeyle mi, kederle mi, rahatlamayla mı, yoksa koca bir “hiçle” mi?

Photo by Tymur Kuchumov on Unsplash

Ben bazen o boşluğun hiçbir şeyle dolmadığını düşünüyorum. Sanki bazı duygular başka bir şeye dönüşmüyor; sadece çok yoruluyorlar. Ve yerlerini bir süreliğine o ağır hissizliğe bırakıyorlar. Biz buna “boşluk” diyoruz ama belki de bu, duygunun yokluğu değil; aksine fazla yaşanmışlığından gelen o derin sessizliktir.

İyileşme Masalı ve Silinen Renkler

Bize hep bir iyileşme masalı anlatılır. Her şeyin bir form değiştirdiği söylenir: Aşk zamanla sevgiye dönüşür, öfke affetmeye, acı ise kabullenişe… Ama hayat her zaman o şablonlara uymuyor. Bazen affediyorsun ve yine de hiçbir şey olmuyor. Ne hafifliyorsun ne de o defter tam kapanıyor. Sadece nötr oluyorsun. Sanki içindeki bir radyonun sesi temelli kısılmış gibi. Bu gerçekten bir iyileşme mi, yoksa sadece hayatta kalabilmek için “daha az hissetmeyi” öğrenmek mi, emin değilim.

Eskiden sevdiğin birini düşün. Üzerinden yıllar geçmiş, yüzünü tam hatırlamıyorsun artık. Sesini, mimiklerini, birlikte güldüğünüz anları hafızan silikleştirmiş. Ama garip bir şekilde geriye “bir şey” kalıyor. Ne tam sevgi diyebilirsin buna, ne de özlem. Daha çok bir iz, bir tortu gibi. Belki de duygular kaybolmuyor; sadece isimlerini kaybediyorlar.

*Tıpkı o meşhur Ters Yüz (Inside Out) animasyonunda olduğu gibi… Orada da zihnimizin derinliklerindeki o rengarenk anı küreleri zamanla canlılığını yitiriyor, grileşiyor ve unutuluşun o derin uçurumunda yavaşça silinip gidiyordu. Çocukluğun o saf, tek renkli duyguları biz büyüdükçe birbirine karışıp karmaşık, isimsiz yeni renklere dönüşüyordu. Hatta serinin ikinci filminde zihnin kontrol paneline oturan, o kanepeye uzanmış ve hiçbir şeye tepki vermeyen Ennui (Bıkkınlık) karakterini hatırlayın. Belki de içimizde hissettiğimiz o “boşluk”, neşenin, öfkenin veya hüznün ölmesi değil; sadece hepsinin çok yorulup kumandayı o ağır hissizliğe bırakmasından ibarettir.**

Kendi Hislerimizin Cahiliyiz

Photo by manas rb on Unsplash

İşte tam bu noktada, modern dünyanın o garip ironisi çarpıyor yüzüme. Bugün laboratuvarlarda yapay zekaya “insanı” anlaması için binlerce mikro-duygu durumu tanımlanıyor. Makinelere hüznün, melankolinin, coşkunun algoritmaları öğretiliyor; onlara devasa duygu sözlükleri yükleniyor. Peki ama sahi, biz kendi içimizdekilerin kaçını gerçekten tanıyoruz? İnsan, hissettiği her şeyin adını koyamıyor ki. Çoğu zaman duygular, biz onları anlayacak kadar olgunlaşmadan gelip geçiyor. Makinelere öğrettiğimiz o sınırsız duygu evreninin karşısında, aslında kendi hislerimizin cahiliyiz.

Belki Aristoteles bu “boşluk” hissini doğanın boşluktan nefret etmesiyle açıklardı. Ya da Spinoza’ya göre; insan, ne hissettiğinin nedenini akılla kavrayamadığında, duygular bizi yoran birer “tutkuya”, bir esarete dönüşüyordur.** Onun anlattığı o Spinozacı pencereden bakarsak; hissettiğimiz o ağır keder ve isimsiz boşluk, aslında sadece yaşama gücünün azalmasından ibarettir.

Evet, felsefe üzerine okumayı, bu kavramların izini sürmeyi seviyorum; ama bazen o afili tanımlar bile insanın içindeki o çok sade, o çıplak sessizliği açıklamaya yetmiyor. Okuduklarımdan, izlediklerimden ve kendi içime bakmaktan süzdüğüm daha yalın bir felsefem var:

Zihin, bilinmezlikten korktuğu için her şeye bir etiket yapıştırmak istiyor. Biten bir sevginin ardından gelen o koca boşluk bizi öylesine ürkütüyor ki; hemen ona “nefret” ya da “tecrübe” demek istiyoruz. Oysa doğada her şeyin bir duraklama, bir kış uykusu evresi var. Felsefe hep “varoluş” üzerine kafa yorar ama belki de asıl mesele “yok oluşu” zarafetle kabul edebilmektir. İçimizdeki bir duygunun yavaşça sönmesini, ona yeni bir isim takmaya çalışmadan sadece izleyebilmektir.

Taşıyabildiğimiz Kadar Hayat

Photo by Quang Nguyen Vinh on Unsplash

Çünkü insan, her duyguyu sonsuza kadar taşıyabilecek o efsanevi güce sahip değil. Bazen sadece yoruluyoruz. Zihnimiz, kalbimiz ancak taşıyabileceği kadarını deneyimliyor, gerisini o isimsiz boşluğa devrediyor. Ve belki de hayat dediğimiz şey, o devasa duygu dağlarını sırtlanmak değil; sadece taşıyabildiğimiz kadarıyla yürümeye devam edebilmektir.

Ama asıl soru şu:

Gerçekten zamanla hislerimiz mi azalıyor, yoksa biz mi hissetmekten vazgeçiyoruz? Ve eğer bir gün, isimlerini kaybeden o duyguların bıraktığı boşlukta hiçbir şey hissetmezsek… Bu bizim insanlığımızın sonu mu olur, yoksa hayatımızda ilk kez hiçbir şeye ihtiyaç duymadığımız o mutlak özgürlük mü?

Küçük Notlar:

*Eğer Ters Yüz (Inside Out) serisini henüz izlemeyenleriniz varsa, mutlaka tavsiye ederim. Vaktinizden asla çalmayan, sizi pişman etmeyecek, aksine içinize dönüp o karmaşık duygu yumağınızı anlamanızı sağlayacak çok özel bir yapımdır.

**Felsefe hakkında okumayı sevsem de çok kalın kitaplar bitirmişliğim yoktur. Bu yüzden o karmaşık felsefi kavramların izini sürerken, okuduklarını çok iyi yorumladığını ve zihnimizdeki o bulutları berraklaştırdığını düşündüğüm Pelin Dilara Çolak’ın videolarına sıkça başvuruyorum. Onun anlattığı çerçeveden bakmak, bu boşluk hissini anlamlandırmamda bana çok yardımcı oldu.