İnsan Piramit Değil, Dalga Gibidir

Akışsal Dalgalı İnsancıl Gelişim Kuramı Üzerine Bir Deneme

İnsan dalgalanır ama rastgele değil; sarsılan ihtiyaç alanına göre yön değiştirir.

Bismillahirrahmanirrahim.

İnsanı anlamaya çalışmak, belki de insanın kendini anlamaya çalışmasıyla aynı yolun iki farklı hâli.

Gelişim ve öğrenme kuramlarını incelerken fark ettim ki her kuram insana bir yerden bakıyor. Davranışçılar insanın çevreden nasıl etkilendiğini anlatıyor. Bilişselciler insanın olayları nasıl yorumladığına bakıyor. Sosyal öğrenme kuramı, insanın başkalarını gözlemleyerek nasıl şekillendiğini gösteriyor. Psikoseksüel kuram, çocukluk yaşantılarının ve bilinçdışının izlerini hatırlatıyor. Biyolojik ve evrimsel yaklaşımlar ise insanın bedenini, hayatta kalma çabasını ve türsel geçmişini görünür kılıyor.

Fakat bütün bu kuramların içinde bana en sıcak gelen, insancıl kuram oldu.

Çünkü insancıl kuram, insanı sadece tepki veren, sadece dürtülerinin peşinden giden ya da sadece biyolojik bir canlı olarak görmüyor. İnsanın içinde bir anlam arayışı, gelişme isteği, kendini gerçekleştirme arzusu olduğunu söylüyor.

Bu bana daha yakın geliyor.

Ama yine de insanı düşündükçe şu soru zihnimde duruyor:

Bir insan kendini gerçekleştirme yolunda ilerlediyse, artık hiç geriye düşmez mi?

Hiç öfkelenmez mi?

Hiç kırılmaz mı?

Hiç güvenlik ihtiyacına, sevilme ihtiyacına, değer görme ihtiyacına geri dönmez mi?

Hayat böyle işlemiyor gibi geliyor bana.

Çünkü insan bazen çok olgun bir hâlde iken, bir sözle incinebiliyor. Bazen çok güçlü görünürken, küçücük bir kayıpla sarsılabiliyor. Bazen anlam üreten, insanlara fayda sağlayan biri iken; bir anda anlaşılmadığını, görülmediğini, değer verilmediğini hissedebiliyor.

Demek ki insan bir basamağa çıkıp orada sabit kalan bir varlık değil.

İnsan daha çok bir dalga gibi.

Yükseliyor, alçalıyor, yayılıyor, çekiliyor, bazen kıyıya vuruyor, bazen yeniden denize karışıyor.

Piramit Değil, Dalga

Maslow’un ihtiyaçlar hiyerarşisi bize insanı anlamak için çok güçlü bir çerçeve sunuyor. İnsan önce yaşamak, güvende olmak, sevilmek, ait olmak, değer görmek ve en sonunda kendini gerçekleştirmek ister.

Bu çok anlaşılır bir yapı.

Fakat gerçek hayatta ihtiyaçlar her zaman bu kadar sıralı ve sabit ilerlemiyor.

Bir insan kendini gerçekleştirmeye yakın bir yerdeyken hastalanınca bedensel ihtiyaçları öne çıkabiliyor. Sevilen birini kaybedince güvenlik ve bağ ihtiyacı yeniden derinleşebiliyor. Dışlandığında ait olma ihtiyacı, küçümsendiğinde değer görme ihtiyacı, anlamsızlık yaşadığında ise yeniden yön bulma ihtiyacı canlanabiliyor.

Bu yüzden insan gelişimini sadece yukarı doğru çıkan bir piramit gibi değil, hayatın içinde dalgalanan bir akış gibi de düşünmek gerekiyor.

Ben bu düşünceye şimdilik şu ismi vermek istiyorum:

Akışsal Dalgalı İnsancıl Gelişim Kuramı

Bu kurama göre insan gelişimi sabit bir merdiven değildir. İnsan hayatın akışı içinde değişir, sarsılır, toparlanır, yeniden anlam arar ve yeniden denge kurmaya çalışır.

Yani gelişim, hiç düşmemek değildir.

Gelişim, düştüğünü fark edip yeniden dengeye dönebilmektir.

Davranışın Nedeni Nedir?

Bu bakışa göre insan davranışı, yaşam içinde sarsılan bir ihtiyaç alanını yeniden dengeye getirme çabasıdır.

Eğer güvenlik alanı sarsılmışsa insan korunmaya, kontrol etmeye, uzaklaşmaya ya da kendini savunmaya yönelebilir.

Eğer aidiyet alanı sarsılmışsa insan yakınlık arayabilir, kabul görmek isteyebilir ya da tam tersine içine kapanabilir.

Eğer değer görme alanı sarsılmışsa insan kendini kanıtlamaya, sesini yükseltmeye, görünür olmaya ya da öfkelenmeye başlayabilir.

Eğer anlam alanı sarsılmışsa insan sorgular, durur, yön değiştirir, üretmeye çalışır ya da içe döner.

Bu nedenle bir davranışı anlamak için sadece “Ne yaptı?” diye sormak yetmez.

Belki daha doğru soru şudur:

Bu davranışın arkasında hangi ihtiyaç sarsıldı?

Öfke Bir Kusur mu, Bir Sinyal mi?

Öfkeye de bu açıdan bakabiliriz.

Çoğu zaman öfkeyi kötü bir duygu gibi görürüz. Oysa öfke bazen insanın içinden yükselen bir haberci gibidir.

“Ben güvende hissetmiyorum.”

“Ben değer görmedim.”

“Ben anlaşılmadım.”

“Benim sınırım ihlal edildi.”

“Ben dışarıda bırakıldım.”

“Bende eski bir yara tekrar açıldı.”

Elbette öfkeyle yapılan her davranış doğru değildir. İnsan öfkelendi diye kırmaya, incitmeye, zarar vermeye hakkı olmaz.

Ama öfkenin kendisi, insanın içinde bozulan bir dengeye işaret edebilir.

Bu yüzden belki de insan öfkesini bastırmadan önce onu dinlemeyi öğrenmeli. Çünkü öfkenin altında çoğu zaman görülmek, anlaşılmak, korunmak, sevilmek ya da değerli hissetmek isteyen bir taraf vardır.

İnsan Tek Katmanlı Değildir

Bu kuramı değerli kılan taraflardan biri de insanı tek sebeple açıklamaya çalışmamasıdır.

Bir insanın davranışında bedeni vardır.

Geçmişi vardır.

Ailesinden gördükleri vardır.

Toplumdan öğrendikleri vardır.

Olayları yorumlama biçimi vardır.

İnancı, anlam arayışı, kırgınlıkları, umutları, korkuları vardır.

Bu yüzden insanı anlamaya çalışırken tek bir pencereye sıkışmamak gerekir.

Bazen bir davranışın biyolojik yönü ağır basar. Bazen öğrenilmiş tarafı. Bazen çocukluk izi. Bazen toplumun etkisi. Bazen de insanın anlam arayışı.

Ama bütün bunların içinde insan hâlâ gelişme imkânı taşıyan bir varlıktır.

İnsancıl taraf burada başlar.

İnsan sadece geçmişinin sonucu değildir. Sadece çevresinin ürünü değildir. Sadece bedeninin tepkisi değildir. Sadece toplumun aynası değildir.

İnsan, bütün bunlarla birlikte kendini yeniden kurabilen bir varlıktır.

Kuramın Zayıf Tarafı

Bu yaklaşımın en büyük zayıf noktası, fazla genişleyip belirsizleşme ihtimalidir.

Eğer “insan bazen şöyledir, bazen böyledir” dersek, kuram her şeyi açıklıyor gibi görünür ama aslında hiçbir şeyi net açıklamayabilir.

Bu yüzden bu kuramın daha güçlü olabilmesi için şu ayrımı net tutmak gerekir:

Davranışın nedeni rastgele değişmez. Davranış, o anda en çok sarsılan ihtiyaç alanına verilen denge kurma tepkisidir.

Yani mesele “her şey olabilir” demek değildir.

Mesele şunu sormaktır:

Bu insanın şu an hangi dalgası yükseldi?

Güvenlik mi? Aidiyet mi? Değer görme mi? Beden mi? Anlam mı?

Bu sorular kuramı daha somut hale getirir.

Kendini Gerçekleştirme Bir Zirve Değil, Bir Akıştır

Belki de kendini gerçekleştirme dediğimiz şey, insanın ulaştığı son nokta değildir.

Belki de kendini gerçekleştirme, insanın hayat boyunca tekrar tekrar döndüğü bir akış hâlidir.

Kimi zaman üretirken, kimi zaman severken, kimi zaman susarken, kimi zaman affederken, kimi zaman sınır koyarken, kimi zaman yeniden başlarken kendini gerçekleştirir insan.

Yunus Emre’yi düşündüğümde de bunu hissediyorum.

Onu sadece bir şair olarak değil; insanın anlam arayışının, sevgiyle olgunlaşmasının ve benlikten geçerek daha büyük bir hakikate yönelmesinin örneği olarak görüyorum.

Belki kendini gerçekleştirmek, sadece “ben oldum” demek değildir.

Belki de “ben yoldayım” diyebilmektir.

Son Söz

İnsan piramit gibi tamamlanan bir yapı değil.

İnsan yol gibi, hâl gibi, su gibi, dalga gibi.

Bazen yükseliyor, bazen alçalıyor. Bazen duruyor, bazen akıyor. Bazen kırılıyor, bazen kendi kırığından yeniden filizleniyor. Bazen kendini kaybediyor, bazen yeniden buluyor.

Akışsal Dalgalı İnsancıl Gelişim Kuramı bana şunu düşündürüyor:

İnsan gelişimi hiç sarsılmamak değildir. İnsan gelişimi, sarsıldığında hangi ihtiyacının incindiğini fark edip yeniden dengeye dönebilmektir.

Belki de olgun insan, hiç öfkelenmeyen insan değildir.

Olgun insan, öfkesinin altında hangi ihtiyacın konuştuğunu duyabilen insandır.

Ve belki de insanın en güzel hâli, kendi dalgasını tanıyıp başkasının dalgasını da yargılamadan görebildiği hâldir.

Yolda, akışta, hâlden hâle geçerken; kendimizi ve birbirimizi daha merhametli anlamak dileğiyle.