Eski Harflere Nasıl Veda Ettik (8)

Ödevi Yapmamak

Bu evin içinde bir süredir tek başımayım. Bu pencereleri tek tek dolanıyorum. Boynumda bir dürbünüm… E tabi, kocaman bir manzaranın önünde, birçok farklı yerden ve zamandan olayı gözlerken yeri geliyor yakından bakmak istiyorum. Kimi zaman bu dürbünün uzakları yakın eden büyüsüne kapılmıyor değilim. Bir an fark ediyorum ki halen daha dürbünle gözlüyorum.

Aşağıda bir gazetenin büyükçe bir sayfasında küçük bir detay olarak bir haber görmekteyiz. Sağ altta küçük bir bölümde şunlar yazmakta:

1 Haziran 1931 Tarihli Yarın Gazetesi¹*

Yeni Harfleri Öğrenmiyenler Yeni harfleri öğrenmiyen hademe ve odacılar dünden itibaren işlerinden çıkarılmağa başlamıştır.

İşte bu küçük gazete haberinden şunu anlayabiliriz ki, idari uygulamalar, alt kademe memurluklarda veyahut işçiliklerde işten çıkarılmalara sebep olabiliyormuş. Burada kabahat sayılan durum ise hem okuma-yazmayı öğrenmemek hem de yeni yazıyı öğrenmemek. Hiç yazı yazamıyor olmak da eski yazıyla yazmaya devam etmek de aynı kefede. Yeni kurulan cumhuriyetimiz yeni yazıyı vatandaşlarına bir alışkanlık kazanma ve bir alışkanlığı değiştirme ödevi olarak uygun görmüş ve bundan sorumlu tutmuştur.

Ödevlerin yapılabilmesi için ise Millet Mektepleri ortamını sağlamıştır. Şimdilik kısaca bahsetmek gerekirse: Yeni alfabemizin 1 Kasım 1928 tarihinde kabul edilmesinden on gün sonra, 11 Kasım 1928 tarihli 1048 sayılı Resmi Gazete Millet Mektepleri Talimatnamesinde alınan kararlar ve belirlenen uygulama esaslarıyla bütün yurtta Millet Mektepleri açılmıştır.

1048 sayılı Resmi Gazete- 1. Millet Mektepleri Talimatnamesi²*

Yukarıda görmüş olduğumuz belgede yukarıdan aşağıya “Türkiye Cumhuriyeti”, “Resmi Gazete” başlıkları süslü bir şekilde yazmakta. Tablo haldeki kısmın sağında “İdari ve tahrirî muamelat için- Başvekâlet-i Celile Müdevvenat Müdüriyetine müracaat olunur” yazmaktayken, ortasında “24 Teşrinisani 1928- Cumartesi”, solundaysa “Senelik abone şeraiti- Ankara için: 750 kuruş- Vilayetler için: 900 kuruş” yazmaktadır. Bunların altındaki paragrafta şöyle yazmakta:

“Kararname Kararname Numarası:7284 Millet Mektebi Teşkilatına dair tanzim ve Şûra-yı Devlet Heyet-i Umumiyesince tetkik ve tadil olunup şûra-yı müşarünileyha riyasetinin 08.11.1928 ve 9111 numaralı tezkeresiyle tevdi edilen merbut talimatnamenin meriyete vazı İcra Vekilleri Heyetinin 11.11.1928 tarihli içtimaında tasvip ve kabul olunmuştur. 11.11.1928”

Hemen altında bu icra vekilleri heyetinin isimleri başta “Reisicumhur Gazi Mustafa Kemal” ile birlikte sıralanır. Bu isimlerin altında bulunan başlıkta “Millet Mektebi Talimatnamesi” yazarken hemen altında “Gaye” yazar ve bu gaye devamındaki Madde 1’de şu şekilde verilir:

Madde 1- Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından Türk dilinin ferdî ve umumî, hususî ve resmî bilcümle muharreratta Türk harfleriyle tespiti kanunen kabul edilmiş olmasından bu kanuna müsteniden tatbikinde vuzuh ve vücuha iraesi için yani Türk harflerinin kısa bir zamanda ve kolay surette her ferde okuyup yazabilmek imkânını bahşeden mahiyetten Türk milleti azami surette istifade ettirmek ve büyük halk kitlelerini süratle okuryazar bir hale getirmek maksadıyla Millet Mektebi Teşkilatı yapılmıştır.

Daha sonraki maddelerinde ise uygulamanın esaslarını ortaya koyar.

Bu talimatnameyle birlikte uygulamaya konan Millet Mektepleri’nden edinilen bir senelik tecrübenin neticesinde az önce bahsettiğimiz ilk talimatname 16 Ekim 1929’da tadil edilir. Böylelikle ikinci Millet Mektepleri Talimatnamesi 1321 sayılı Resmi Gazete’de yayınlanır.

1321 Sayılı Resmi Gazete — 2. Millet Mektepleri Talimatnamesi ³*

Yukarıda da belirtildiği üzere, değişikliğe uğrayan bu talimatname elbette ki bir öncekinden farklılıklar içermektedir. Öncekinde olmayıp bunda olan -ve konumuzla da ilgili olan- kısım ise “Millet mekteplerinin mazhar olacakları müsaadat ve devam etmeyenlerin karşılaşacakları memnuiyetler” başlığıyla verilen 49 ve 50. maddeleridir:

Madde 49 — Köy veya mahalle ihtiyar heyetlerine aza olabilmek veya 45 \e 47 inci meddelerde muharrer hizmetlere kabul edilebilmek için 1931 mayısından itibaren taliplerden okur yazar olduklarına bir millet mektebinde okuduğuna dair vesika aranacaktır. Kasabalarda mektepli köylerde ikamet etmiş olupta sıhhî bir mazereti olmayan ve maişet şeraiti de millet mekteplerinin tedrisat zamanlarında devamına mani teşkil etmemiş vatandaşlar mezkûr vesikayı irae etmedikleri müddetçe bu hizmetlere alınmayacaklardır. Madde 50–49 uncu maddenin ikinci fikrasında zikredilen mani şeraitten azade bu lunduğu halde millet mekteplerine devam etmeyen vatandaşlardan idare heyeti karariyle ve istidadının derecesiyle mütenasip olarak idarei vilâyet kanununun 68 inci maddesi ahkâmına tevfikan idare heyetince takdir edilecek miktarda cezai naktî alınır.

Madde 49'a göre köy ve mahalle muhtarlıklarıyla birlikte diğer bazı iş kollarında çalışabilmek için Millet Mektepleri’nden okur-yazar olunduğunu kanıtlayan bir belge aranmaktadır. Ayrıca devamında kasabasında mektep bulunan vatandaşın bu belgeye sahip olamamasının geçerli mazeretleri iki türlü sayılır: sağlık problemleri ve mektep saati ile geçim edilen işin vaktinin çakışması. Madde 50'de ise bu geçerli mazaretleri olmamasına rağmen gelmeyenlere para cezası uygulanacağı haber verilir.

Örnek bir şahadetname ⁴*

Yukarıdaki belgede İstanbul ili Üsküdar kazası Beylerbeyi nahiyesi 27 inci mektep müdavimlerinden Naciye İbrahim Hanım’ın Millet Mektebi Şahadetnamesi görülmekte. 3,1,929–3,3,929 yılları arasında derslere devamlı gitmesi ve yapılan imtihanın neticesinde yeni harflerle Türkçe okuma ve yazmayı eyice öğrendiği anlaşılmış olduğundan alabildiği bu şahadetname ile muhtemelen yukarıda sayılan engellemeler ve cezalardan kurtulmuş olmuştu. Kendisi belki ilk defa okuma-yazma öğrenenlerden, belki de yeniden okuma-yazma öğrenenlerdi. En nihayetinde yeni cumhuriyetin yeni inkılabının sorumluluk olarak verdiği ödevi, yeni Türkçe’yi okuma ve yazma ödevini, başarıyla vermişti.

Zihnimdeki “ikinci -mış gibi” kanunlardan bağımsız saha uygulamalarının var olup olmadığıyla ilgili bir bulanıklıktı. Burada bir cevap belirmekte:

Her ne kadar ilk Millet Mektepleri Talimatnamesinde ceza ve kısıtlama koymak lüzumu görülmemişse de ikinci Millet Mektepleri Talimatnamesiyle birlikte “1931 Mayısı”ndan itibaren bazı işlerde çalışabilmek için Millet Mektepleri Şahadetnamesi şart koşulmuş ve imkan varken öğrenmeyenlere para cezası getirilmiştir. Ancak yukarıdaki “1931 Haziran” ayı tarihli gazete haberinde de görüleceği üzere işe girme kısıtından ve şartından ziyade halihazırdaki işten çıkarılma uygulamaları da sahada görülen bazı durumlardan olmuştur.

İlgili maddede yazanı hatırlayacak olursak: “…maişet şeraiti de millet mekteplerinin tedrisat zamanlarında devamına mani teşkil etmemiş vatandaşlar mezkûr vesikayı irae etmedikleri müddetçe bu hizmetlere alınmayacaklardır.” şeklindeydi. Maişet şeraiti, geçim şartları, millet mekteplerinde yapılan eğitime devamlılık hususunda sağlık şartlarından hemen sonra göz önüne alınan kriterdi. Eğitim vaktine denk gelmediği müddet, eğitime katılmak gerekliliğini vurguluyordu. Halbuki yukarıda gazete haberinde gördüğümüz üzere, sahada görülen bir uygulamada maişetin devamlılığı yeni harfleri öğrenmek şartına bağlanmıştı. Muhtemeldir ki, benzeri örnekler çıplak gözün göremeyeceği önümdeki manzaranın başka açılarında karşıma çıkacaktır.

Yeni harfler, bir işe girebilmek için öğrenilmesi gereken olmaktan da öte; halihazırdaki işi elde tutma anahtarı ve belki de eldeki işten olma müsebbibi. Lazım olan icap edeni yapmak. Nemelazımcılıksa bedeli ağır bir kabahat.

Boynumda asılı dürbünle gözlem yaparken epey bir süredir dikkatimi çeken bir şey var.

Kaynakça

¹: Yarın. (1931, 1 Haziran). Yarın* (s. 2). Gaste Arşivi. https://www.gastearsivi.com/gazete/yar%C4%B1n/1931-06-01/2

²: Türkiye Cumhuriyeti Resmî Gazete. (1928, 24 Teşrinisani). Resmî Gazete* (Sayı: 1048). Türkiye Cumhuriyeti. https://www.resmigazete.gov.tr/arsiv/1048.pdf

³: T.C. Resmî Gazete. (1929, 16 Teşrinievvel). Resmî Gazete* (Sayı: 1321). Türkiye Cumhuriyeti.https://www.resmigazete.gov.tr/arsiv/1321.pdf

⁴: Millet Mektebi Şahadetnamesi. (1929). Yeni harflerle okuma-yazmayı öğrenme şahadetnamesi: Beylerbeyi 21. Mektep Kursu* [Fotoğraflı, pullu, mühürlü belge]. PHEBUS Müzayede. https://phebusmuzayede.com/4024-millet-mektebi-sahadetnamesi-yeni-harflerle-okuma-yazmayi-ogrenme-sahadetnamesi-beylerbeyi-21-mektep-kursu-istanbul-adresli-fotografli-1929-tarihli-pullu-muhurlu-17x25cm.html

⁵:Çakır, M. (2016). Harf inkılabı ve millet mektepleri konya örneği (1928–1935) *(Order №28679941). Available from ProQuest Dissertations & Theses Global. (2572320774). https://www.proquest.com/dissertations-theses/harf-inkılabı-ve-millet-mektepleri-konya-örneği/docview/2572320774/se-2