Zeki İnsanlar Neden Başarısız Olur?

Bazen sefere çıkmak öncesinde yapacağımız hazırlıktan kıymetlidir.

Zekânın insanı başarıya götüren en kestirme yol olduğunu düşünürüz. Bir insan hızlı kavrıyorsa, iyi analiz ediyorsa, başkalarının göremediği ayrıntıları görüyorsa onun hayatta daha kolay ilerlemesini bekleriz.

Ama hayat çoğu zaman böyle çalışmaz.

Çünkü zekâ, tek başına insanı ileri götüren bir motor değildir. Bazen tam tersine, insanın ayağına dolanan görünmez bir ağırlığa dönüşür. Zeki insan çok şey görür. Çok ihtimal hesaplar. Çok sonuç düşünür. Bir adım atmadan önce o adımın doğurabileceği bütün ihtimalleri zihninde tekrar tekrar çevirir.

Ve bazen tam da bu yüzden adım atamaz.

Başarısız olan zeki insan çoğu zaman kapasitesiz olduğu için başarısız olmaz. Hatta çoğu zaman çevresindekilerden daha fazla şey fark ettiği için sıkışır. Başkası yürürken o hâlâ yolun taşlarını inceliyordur. Başkası denerken o hâlâ en doğru yöntemi arıyordur. Başkası hata yapıp öğrenirken o, hata yapma ihtimalinin ağırlığı altında eziliyordur.

Zekâ insana seçenekleri gösterir. Fakat başarı çoğu zaman seçenekleri sonsuza kadar tartmakla değil, birini seçip onun bedelini ödemekle gelir.

Zeki insanların sıkıştığı yerlerden biri burasıdır: karar verme anı.

Bir işe başlamadan önce daha iyi bir zaman, daha iyi bir plan, daha uygun bir ruh hâli, daha kusursuz bir hazırlık beklenir. Fikir güzeldir ama biraz daha olgunlaşmalıdır. Proje değerlidir ama biraz daha çalışılmalıdır. Yazı yazılacaktır ama önce daha çok okunmalıdır. Spor yapılacaktır ama önce doğru program bulunmalıdır. Bir yere gidilecektir ama önce insanın içinden tam anlamıyla gelmelidir.

Böyle böyle hayat, hazırlık aşamasında geçmeye başlar.

İnsan düşündükçe netleşeceğini sanır ama çoğu zaman daha da bulanır. Çünkü bazı meseleler düşünerek değil, yaparak anlaşılır. Bazı yollar haritadan değil, yürürken öğrenilir. Bazı kararların doğruluğu masada değil, hayatın içinde belli olur.

Zeki insanın en büyük tuzaklarından biri de egosudur.

Çünkü zeki insan çoğu zaman kendi kimliğini başarısıyla, doğru kararlarıyla, iyi analizleriyle kurmuştur. Çocukluktan itibaren “akıllı”, “zeki”, “çabuk kavrayan” diye tanımlanmıştır. Bu ilk bakışta güzel görünür ama insanın üzerine görünmez bir yük de bırakır.

Zeki insan hata yaparsa sadece hata yapmış olmaz. Kendi imajına da zarar vermiş gibi hisseder.

Başarısızlık onun için sıradan bir sonuç değil, kişiliğine yönelmiş bir tehdit gibidir. Bu yüzden denememek bazen daha güvenli gelir. Çünkü denemezse başarısız olmaz. Başarısız olmazsa kendisiyle ilgili kurduğu hikâye de bozulmaz.

Oysa insanı büyüten şey, zekâsını korumaya çalışması değil; onu hayata sürmeyi öğrenmesidir.

Bir başka mesele de duygulardır.

Zeki insanlar çoğu zaman duygularını da akılla çözmeye çalışır. Üzüntüyü analiz eder. Korkuyu gerekçelendirir. Öfkeyi bastırır. Kaygıyı mantıklı cümlelerle susturmaya çalışır. Ama insan sadece düşünen bir varlık değildir. Aynı zamanda korkan, kırılan, isteyen, utanan, özleyen ve yorulan bir varlıktır.

Duygular bastırıldıkça kaybolmaz. Sadece başka yerlerden sızmaya başlar.

Erteleme olarak çıkar. Sebepsiz yorgunluk olarak çıkar. Bir işe başlarken duyulan anlamsız direnç olarak çıkar. “Aslında istiyorum ama yapamıyorum” cümlesinin arkasında çoğu zaman bilgi eksikliği değil, duygusal bir düğüm vardır.

Bu yüzden başarı sadece zekâ meselesi değildir. Duygusal dayanıklılık meselesidir. İnsanın kendi korkusunu tanıması, başarısızlık ihtimaline rağmen hareket edebilmesi, kusurlu başlamayı kabul edebilmesi gerekir.

Zeki insanların bir kısmı burada kaybolur.

Ama bazıları buradan çıkar.

Onları ayıran şey daha zeki olmaları değildir. Daha kusursuz plan yapmaları da değildir. Onları ayıran şey, bir noktadan sonra zihnin içindeki tartışmayı bitirip hayatın içine girmeleridir.

Ben bunu en basit hâliyle tek başıma çayıra gittiğim gün hissettim.

Gitmeden önce insanın zihni çalışır. “Tek başına gidilir mi?” diye düşünür. “Orada ne yapacağım?” diye sorar. “Garip durur mu?” diye geçirir içinden. Evde otururken her şey ihtimaldir. Her şey zihnin içinde büyür. İnsan gitmeden önce gitmenin anlamını çözmeye çalışır.

Ama sonra gidince başka bir şey olur.

Çayırın kenarında oturursun. Pehlivanları izlersin. Seyircinin sesini duyarsın. Çay satan adamı görürsün. Gölgede bekleyen insanlara bakarsın. Ve bir süre sonra fark edersin ki evde düşündüğün şeylerin çoğu, orada hiçbir anlam taşımıyordur.

Çünkü bazı şeyler uzaktan düşünülünce büyür, içine girince sadeleşir.

O gün öğrendiğin şeyi evde oturup düşünerek öğrenemezdin. Çayır hakkında yazı okuyarak da öğrenemezdin. Kafanda defalarca prova ederek de öğrenemezdin. Öğrenmenin tek yolu gitmekti.

Hayatın çoğu meselesi de böyledir.

Bir konuşmanın nasıl geçeceğini konuşmadan bilemezsin. Bir işin seni nereye götüreceğini başlamadan bilemezsin. Bir yolun sana ne öğreteceğini yola çıkmadan bilemezsin.

Zekâ burada işe yaramaz demiyorum. Tam tersine, zekâ değerlidir. İnsana yön duygusu verir. Tehlikeyi gösterir. Ayrıntıyı fark ettirir. Ama zekâ direksiyona geçip frene basmaya başladığında insanın hayatı daralır.

Zekâ iyi bir rehberdir ama kötü bir gardiyandır.

İnsanın kendini hapsettiği yer çoğu zaman cehalet değildir. Fazla düşünmenin konforudur. Çünkü düşünmek güvenlidir. Düşünürken yara almazsın. Düşünürken rezil olmazsın. Düşünürken başarısız sayılmazsın.

Ama sadece düşünerek de yaşamış olmazsın.

Bunu aşan insanlar kusursuz insanlar değildir. Onlar da korkar. Onlar da utanır. Onlar da yanlış yapma ihtimalini bilir. Farkları, bu ihtimali hayatın durması için yeterli bir gerekçe saymamalarıdır.

Küçük de olsa bir şey yaparlar.

Bir yere giderler.

Bir kapıyı çalarlar.

Bir yazının ilk cümlesini yazarlar.

Bir konuşmayı başlatırlar.

Bir ihtimalin içine girerler.

Ve insanın kendine güveni çoğu zaman düşündükçe değil, böyle böyle oluşur. Önce küçük bir hareket gelir. Sonra o hareketin içinden küçük bir deneyim çıkar. Sonra insan, sandığı kadar kırılgan olmadığını görür.

Belki de zeki insanların öğrenmesi gereken en önemli şey şudur:

Hayat bir zekâ testi değildir.

Her sorunun tek bir doğru cevabı yoktur. Her seçimden önce bütün ihtimalleri bilmek gerekmez. Her başlangıç kusursuz olmak zorunda değildir. Her hata insanın değerini düşürmez.

Bazen insanın önündeki kapı, daha fazla düşünerek değil, elini uzatıp kolu çevirerek açılır.

Çünkü hayat, en doğru kararı verenleri değil; yanlış çıkabileceğini bilmesine rağmen yola çıkanları ödüllendirir.