De volgende pandemie

Door Johan van de Beek

Douglas Murray publiceert bijna tien jaar geleden zijn boek The Strange Death of Europe. Hij krijgt naast lovende recensies ook kritiek, vooral op zijn ideeën over immigratie en islam. Maar wat hem het meest verbaast, is dat bijna niemand ingaat op een centraal punt in zijn boek. En dat is dat Europa in niets meer gelooft. Niet in een god, niet in idealen en ook niet meer in grote verhalen, want die worden niet (meer) verteld. Europa is los zand. En er is een ferme beweging ontstaan die meent dat Europa zich moet schamen voor zijn geschiedenis.

Murray illustreert de ideeënloosheid met een gesprek dat hij voert met een student die hem vertelt dat hij op school lessen krijgt in persoonlijke hygiëne en over hoe je veilige seks moet hebben. Maar over de vraag wat we hier eigenlijk doen, gaat het in de klas nooit. Zijn we, vraagt Murray zich af, te moe en leunen we achterover in de hoop dat de iPhone blijft werken en Facebook nog updates stuurt? Tot het troosteloze einde der tijden? Zijn we zombies geworden?

Nu de enquête over de aanpak van de pandemie loopt, denk ik na over de vraag of onze politici ook wel eens nadenken over wat we hier eigenlijk doen. ‘Benut goede tijden om slechte tijden te doordenken’, schrijft de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) in 2022 in het rapport Coronascenario’s doordacht: Handreiking voor noodzakelijke keuzes. Het is, zou je kunnen zeggen, een laatste waarschuwing aan het adres van de overheid en het parlement om iets serieus te gaan nemen dat al vergeten is: de volgende pandemie. Dat ligt voor veel politici en bestuurders echter niet voor de hand. Die denken vaak niet alleen op de korte termijn, maar hebben ook de neiging om dreigingen te bagatelliseren. Waardoor ze, in het geval van crises, keer op keer te laat zijn. Een burger kan denken: ‘Het zal wel meevallen.’ Maar als basis voor beleid is het struisvogelgedrag ongeschikt. De samenstellers van de studie zijn bepaald niet de minsten: behalve de WRR zijn dat de Gezondheidsraad, de Raad van State, de Raad voor het Openbaar Bestuur en de Raad voor Volksgezondheid & Samenleving. In het stuk wordt, haast in een bijzin, de misschien wel gruwelijkste demonstratie van normalcy bias (de diepmenselijke neiging om dreigend gevaar niet serieus te nemen) uit de geschiedenis aangehaald.

Het gaat om de vulkaanuitbarsting in de Golf van Napels in de zomer van 79. Dit is die zin uit het rapport:

De inwoners van Pompeï keken urenlang naar de eruptie van de Vesuvius zonder op het idee te komen om op de vlucht te slaan.

Plinius de Jongere, dan 18 jaar, ziet vanuit een huis in de stad Misenum, dertig kilometer van Pompeï, een aszuil uit de vulkaan oprijzen. Door de wind slaan as en puimsteen neer op Pompeï. Plinius maakt notities en schrijft het enige ooggetuigeverslag van de gebeurtenissen dat later door veel historici zal worden gebruikt om een reconstructie te maken. Door Plinius weten we dat veel mensen in Pompeï en andere steden, zoals Herculaneum en Oplontis, zich niet bijzonder bezorgd maken. De berg is wel vaker onrustig en ook nu is het gerommel al een paar dagen gaande. Pas als een bijna vijftien kilometer hoge aszuil op 24 augustus oprijst, slaan mensen op de vlucht. Maar lang niet allemaal. Het overgrote deel van de bevolking blijft in Pompeï, kennelijk in de overtuiging dat ‘het oude normaal’ snel terugkeert. Op 25 augustus komt een zeshonderd graden hete, zogeheten pyroclastische stroom met enorme snelheid op de stad af. Vluchten kan dan niet meer. Naar schatting komen tweeduizend mensen om.

De normalcy bias tijdens de pandemie speelt ook in Nederland. Eerst worden er in praatprogramma’s grappen en grollen gemaakt over filmpjes van mensen in Australië die massaal wc-papier inslaan. En dan (uit het rapport): ‘Toen het virus in het vroege voorjaar van 2020 Europa al had bereikt en we geconfronteerd werden met beelden uit Italiaanse ziekenhuizen, dachten veel mensen nog altijd dat het hier zo’n vaart niet zou lopen (…), een reactie die zich in alle geledingen van de samenleving voordeed. We zagen dezelfde reactie in de zomer van 2020. Op dat moment ging het beter met de besmettingscijfers en de bezetting in de ziekenhuizen. Veel mensen, inclusief bestuurders en politici, dachten op dat moment dat het ergste voorbij was en we weer terug konden naar normaal.’ Het is dit snooze-panic-snooze-patroon dat ervoor zorgt dat het maatschappelijk vertrouwen afneemt. Als Covid echt toeslaat in Nederland, wordt nog een ander fenomeen zichtbaar: het afbrokkelen van de solidariteit tussen generaties.

Eerst is er de tv-presentator met het kakkeraccent en de bretels. Die begint over te dikke ouderen die hebben gerookt en toch al bijna dood zijn. Daarna komt de bekende schrijfster en columniste die het heeft over dor hout. Daarmee bedoelt ze ouderen. Dit met ‘gezond verstand’ beboterde coronapopulisme krijgt, aanvankelijk schoorvoetend maar daarna steeds onbeschroomder, steun van een hoogleraar ouderengeneeskunde, een hoogleraar publieksfilosofie, een hoogleraar besturen van veiligheid, een hoogleraar psychiatrie en vervolgens vier intensivisten van ziekenhuizen. Ouderen worden letterlijk aangemoedigd om zich op te offeren. Ik citeer de intensivisten: ‘Wij pleiten ervoor om een aantal maatregelen te versoepelen die grote invloed hebben op het welzijn van onze bevolking en accepteren daarbij dat er als gevolg van corona meer mensen zullen overlijden.’

Wij?

Ik denk aan de ombudsman van NRC die kort na Kerstmis 2020 schrijft: ‘Ergens tussen de vrijheid van de tapkast en de gelijkheid van de brancard is de broederschap uit zicht geraakt.’ Wat de coronacrisis duidelijk maakt, is dat scherp zichtbaar wordt welke bevolkingsgroepen, als het puntje bij paaltje komt, overbodig zijn. Dat mensen met wie ik destijds meende op dezelfde ethische en morele golflengte te zitten de Rubicon naar het sociaal-darwinisme oversteken, vind ik ontluisterend. In mijn ogen zijn het overlopers. Verraders. Ongetwijfeld vinden zij dat ik in een la-la-land leef waar niet het verstand, maar het gevoel zegeviert en egoïsme wint van ‘het collectief’.

Zeer leerzaam voor een astmatische zestigplusser.

Is dit, vraag ik me af, ook het Overton-venster? Dat is een begrip dat slaat op ideeën die een groot deel van het volk als acceptabel beschouwt. Maar dat raam schuift op als opvattingen die eerst extreem waren, langzaam maar zeker gemeengoed worden. Wat gisteren taboe was, omdat het ruikt naar nazi-poep over ‘survival of the fittest’, is vandaag opeens ‘rationeel en gedurfd’ en, wie weet, morgen … Ganz Normal!

Onze perceptie van de werkelijkheid is vaak gebaseerd op bestuurders, instituten en media die we vertrouwen. Dat vertrouwen is in mijn geval niet echt toegenomen sinds de pandemie. Integendeel: ik heb een soort mentale shitlist aangelegd van mensen naar wie ik niet meer luister, die ik wegdruk als ik hun gezichten op tv zie, en van wie ik niets meer wil lezen. En dat omdat ze op het moment suprême bereid waren de meest kwetsbaren in de samenleving onder de bus te gooien.

Auteur en wetenschapper Nassim Nicholas Taleb formuleerde de Gouden Regel: behandel anderen zoals jij behandeld wilt worden. Het is een variant op het bijbelse: ‘Wat gij niet wilt dat u geschiedt, doe dat ook een ander niet.’ Er is volgens Taleb een bijzondere klasse mensen die hij ‘jonge psychopaten’ noemt. Die hebben een mentale stoornis waardoor ze denken dat ze in de tijd zijn bevroren. Forever young. Maar ook psychopaten, zegt hij, zullen ouder worden. En deze pandemie is niet eenmalig. Virussen zullen ook blijven toeslaan als de generaties van stuivertje hebben gewisseld. Snap je nu echt niet, vraagt Taleb, dat je door ouderen en kwetsbaren aan hun lot over te laten je eigen levensverwachting naar beneden bijstelt?

Ik weet niet wat de parlementaire enquêtecommissie Corona gaat opleveren. Erg hoge verwachtingen heb ik er niet van, omdat de enquête voorbijgaat aan een ontwikkeling die ik veel belangrijker vind dan de vraag of het handelen van het kabinet tijdens de crisis juist (of onvermijdelijk) was.

Inmiddels is wereldwijd het gedachtegoed gemeengoed geworden dat wordt omschreven als COVID-revisionisme of pandemic revisionism. Er is een ingrijpende herschrijving van de geschiedenis gaande die, vooral op sociale media, volop brandstof vindt. De conventionele wijsheid van miljoenen mensen is nu dat de overheden wisten dat restricties (lockdowns, mondkapjes, schoolsluitingen) tijdens de pandemie niet zouden werken. Toch werden ze opgelegd, hoewel ze geen levens zouden redden. Dit is geen koortsfantasie van mensen aan de uiterste rechterzijde van het politieke spectrum, die een mondiale machtsgreep (The Great Reset) zagen gebeuren onder leiding van — ja, hoe kan het anders — de Jood. Recent verschenen boeken van auteurs die aan de linkerzijde van het midden zitten (Stephen Macedo, Frances Lee en David Zweig) die ook de aanpak van de pandemie fileren. Rogé Karma wijst er in The Atlantic op dat de auteurs wel degelijk enkele belangrijke zaken aanstippen. Dat massale bijeenkomsten werden verboden uit vrees voor het verspreiden van het virus, maar dat (ook in Nederland) uitzonderingen werden gemaakt voor demonstraties naar aanleiding van de dood van George Floyd, was een enorme klap voor de geloofwaardigheid van de autoriteiten in veel landen.

Voorbeeld van een antisemitische meme tijdens Covid.

En dan is er het ‘mysterie’ van Zweden. Dat land weigerde mondkapjes verplicht te stellen en sloot ook geen scholen en openbare gebouwen. Daar werd internationaal nogal ophef over gemaakt. Eind 2022 had Zweden het laagste sterftecijfer van Europa, aldus de auteurs. Zweden eindigde het jaar 2020 echter met een sterftecijfer dat 5 keer hoger lag dan dat van Finland en 12 keer hoger dan dat van Noorwegen. En een onderzoek van de Zweedse overheid zelf concludeerde dat er tijdens de eerste golf van COVID in het land eerder en omvangrijker had moeten worden ingegrepen. Toch wordt ‘de Zweedse aanpak’ nog steeds als een succesverhaal aangehaald door antivaxxers. Dat is vreemd, want het Zweedse ‘succes’ was voor een belangrijk deel te danken aan een formidabele vaccinatiecampagne die veel efficiënter was dan die van de buurlanden. Ja, Zweden eindigde als een land met relatief weinig doden. Maar dat was dus niet door een gebrek aan beperkende maatregelen.

Is dit belangrijk? Ja, ik denk het wel. Ik kom terug bij Murray, die zegt dat Europa in niets meer gelooft. Niet in een god, niet in idealen en ook niet meer in grote verhalen, want die worden niet (meer) verteld. En nu ook niet meer in de wetenschap. Alles is immers angstporno. Ik heb mijn shitlist met mensen, autoriteiten, kranten, journalisten en opinieleiders. Anderen hebben die shitlists ook, zij het op basis van andere criteria. Of dat nog goedkomt? Ik betwijfel het. Er is niets wat ik zeker weet. Behalve één ding. Bij de volgende pandemie zijn we nog weerlozer dan bij de vorige en zal een groot deel van de bevolking de horlepiep dansen op de rand van de vulkaan.