Sahnenin Estetiği: Tiyatroya Ressamların Gözünden Bakmak

Belle Epoque’un Işıltılı Perdeleri Arasında Sanat Tarihi Yolculuğu

Fransızca “Güzel Çağ” anlamına gelen Belle Epoque dönemi (1880–1914), I. Dünya savaşı öncesinde Paris’in refah düzeyinin yüksek olduğu ve kültür- sanat, eğlence ve modanın ön plana çıktığı yıllardır..

William Morris’in başlattığı Arts and Crafts hareketi, bu dönemi etkilemiş ve Art Nouveu akımı ön plana çıkmıştır.

Victoria dönemi akedemik kurallarına ve geleneksel sanatına tepki olarak ortaya çıkan Art Nouveau, sanatı modernleştirmeyi amaçlamış ve bunu zarifçe uygulamıştır. Japon resim sanatından esinlenen kıvrımlı ve asimetrik çizgiler, bitkisel motifler, sonsuzluk algısı yaratan geometrik şekiller, mozaik ve çiçek desenleri bu akımın en karakteristik özellikleri arasındadır.

Art Nouveau heykel ve resim sanatı dışında, gümüş işçiliği, cam ve mobilya tasarımlarında da ön plana çıkmıştır. Art Nouveau akımı, Çağdaş Grafik Tasarımın gelişimine zemin hazırlamış; posterler, karikatürler ve tiyatro afişlerinin üretiminde etkili olmuştur.

Londra’da litografi eğitimi alan Jules Cheret, Tasarladığı afişlerle Fransa’da ilgi görmüş, tiyatrolar ve konserler için çok sayıda afiş hazırlamıştır. Eugéne Grasse, Henri de Toulouse-Lautrec, Alphonse Mucha ve Gustav Klimt, poster tasarımlarında öne çıkan isimler arasındadır. Ayrıca Alphonso Mucha ve Gustav Klimt, tiyatro sahnelerini de tasarlamış, tiyatro dergilerine illüstrasyonlar çizmiştir.

1890'lı yıllarda canlı renkler ve neşeli figürlerden oluşan posterler tüm şehre yayılmış, sokaklar açık hava sanat sergilerine dönüşmüştür. Ressamlar tiyatro, opera ve balenin ön plana çıkışıyla birlikte, tiyatro binalarının dış cephelerini, giriş bölümlerini, sahne ve orkestrayı, localar ve seyircileri, kulis ve sahne arkasını da tuvallerine konu olarak taşımışlardır.

Belle Epoque döneminin “Salon Ressamı” olarak bilinen Jean Beraud, Paris’i en detaylı ve anlaşılır biçimde resmeden sanatçılar arasındadır.

1848’de Saint Petersburg’da doğan Jean Beraud, hukuk eğitimi aldığı yıllarda ressam olmaya karar vermiş ve Güzel Sanatlar Okulu’nda Leon Bonn’un derslerine katılmıştır. Kısa süre sonra Jean Beraud resimlerini Paris Salonu’nda sergilemiş, 1876 yılı onun için dönüm noktası olmuş ve Montmartre ‘deki stüdyosunda çok sayıda eser üretmiş, Paris’te yaşayan insanların günlük hayatını, Paris sokaklarını, kafeleri ve gece hayatını tüm detaylarıyla resmetmiştir.

Tiyatro Binaları

Théâtre du Vaudeville par Jean Béraud, 1889

Jean Beraud’nun resimlerinde kusursuz bir perspektif dikkat çeker. Keskin hatlar ve gerçekçi detaylarla dönemin atmosferini ve modasını estetik biçimde tuvale aktarır. Figürler onun resimlerinde soluk alır ve tablodaki sahne her an canlanacakmış hissi verir.

Jean Béraud Les Grands Boulevards Le Theatre Des Varietes

Görkemli mimari yapılar, tiyatro ve opera binaları, geniş bulvarlar, at arabaları, dönemin canlılığını yansıtan afiş detayları, ipek giysiler içinde zarif kadınlar ve şık erkekler…

Jean Beraud en etkilendiğim ressamlardan biri. Onun resimlerini incelerken o döneme ışınlanmak, kalabalığın içine karışmak, 19. yüzyıl Paris’inin sokaklarında gezinmek istiyorum..

Camille Pissarro — Place du Thtre Franais, Paris Rain — 1819

Camille Pissarro, La Place du Théâtre Français isimli (Fransız Tiyatrosu Meydanı) tablosunu dört farklı zamanda ve hava şartlarında çalışmıştır. Yağmurlu bir günde Paris resminde; yerdeki gri, mavi ve beyaz renkteki lekesel izler resimde ışık etkisi yaratır; pastel tonlar ve silik figürler, puslu havayı gerçekçi kılar. Pissarro, izleyiciyi, binaların detaylarından ziyade resmin atmosferik derinliğine odaklar.

Edouard Cortes, Theatre du Vaudeville

Edouard Cortes ise tablolarında tiyatro binalarını, daha dinamik, canlı renklerde resmeder ve kontras ışıklarla güçlendirir. Zamanlama olarak akşam üzeri ya da geceyi tercih eder. Gecenin mavisi ile tiyatro binalarından ve şehrin sokaklarından yayılan sarı ve turuncu tonlar büyüleyici bir uyum oluşturur. Pissarro’ya göre daha lekesel bir teknik kullanan Cortes’in tabloları renk bakımından Jean Beraud’nun tabloları ile benzerlik gösterir.

Eugene Galien, Laloue le theatre du chatelet Paris

Eugene Galien’in tablosu ne Cortes kadar lekesel izler taşır ne de Beraud kadar keskin hatlara sahiptir. Genellikle guaj boya tekniği kullanan Galien, figürleri küçük fırça darbeleri kullanarak oluşturur. Mavi ve turuncunun pastel tonlarıyla kontrast oluşturur. Aldığı teknik resim eğitiminden dolayı mimari yapıların sütunlarını, pencerelerini, çatılarını ve süslemelerindeki detaylarını disiplinli bir şekilde çizer.

İç mekan ve Merdivenler

Paris’in hareketli sokaklarını geride bırakıp, tiyatro binalarının kapılarından içeri adım attığımızda bizi bambaşka bir dünya karşılar..

J. C. Leyendecker

J.C. Leyendeker, tablolarında arka planı dekor gibi kullanır. Resim 1920’lerin atmosferini çağrıştırır. Dönemin ihtişamını simgeleyen giysiler ve mobilyaları resmeder. Kadın figürlerin boyunlarını daha uzun ve zarif gösterir, erkek figürlerin omuzlarını daha geniş çizerek kahraman imajı yaratır. Giysilerde pürüzsüz ama dokulu bir etki bırakır.

Louis Béroud — L’escalier de l’Opéra, 1876

Louis Beroud, bu tablosunda, Palais Garnier’in merdivenlerini seçerek, tiyatronun sadece onun izlenen bir yer değil, o dönemde aristokratların kendi görkemini de sergilediği mekan olduğunu vurgular. Kristal avizelerden yayılan ışık, beyaz sütunlarla birleşerek daha etkileyici bir görünüm oluşturur. Merdivendeki siyah ceketli erkekler ve renkli elbiseli kadınlar kompozisyonu dengeliyor. Devasa bir iç mekan detayı, tapınak kadar etkileyici…

Sahne ve Orkestra

Edgar Degas-The Orchestra at the Opera, 1870

Balerinlerin ressamı olarak bilinen Edgar Degas, çok sayıda sahneyi ve orkestrayı alışılmışın dışında resmeder. Operada Orkestra tablosunda, balerinleri sahnenin küçük bir kısmına sıkıştırır ve odağı orkestra çukuruna kaydırır. Koyu tonlarda resmettiği müzisyenler ile arka fonda açık pembe ve yeşil tonları kullanarak yerleştirdiği balerinlerle kontrast yaratır. Müzisyenlerin yüzlerini oldukça gerçekçi ve detaylı çalışırken balerinlerin giysilerini daha lekesel betimler.

Revue at the Theatre des Varietes, c.1885

Jean Beraud, tiyatro binalarının dış cephesini daha keskin hatlarla çizerken, sahnede kullandığı figürler ışık ve renklerin içinde erir. Loca ve balkonun mimari detaylarını özenle resmeder. Işık dış mekandaki resimlerine göre daha yapaydır. Beraud burada tiyatronun izleyicide bıraktığı büyüleyici etkisini vurgulamak ister.

Russian ballet — Konstantin Andreevich Somov

Konstantin Andreevich Somov’un tablosunda yumuşak fırça darbeleri, ve puslu geçişler görülür. Pastel renkler, uçuşan tütüler, hafif dokular…Konstantin Andreevich Somov, mekanı gerçeklikten kopararak nostaljik, masalsı ve zarif bir etki yaratır.

Loca ve seyirciler

Localar, tiyatronun en pahalı ve prestijli alanlarıdır. Bir ailenin belirli bir locaya sahip olması önemlidir. Locada oturanlar, hem halktan fiziksel olarak ayrılır hem de her an izlenebilecekleri yüksek bir konumda bulunurlar. Sanılanın aksine locada oturanların önceliği her zaman sahnedeki oyunu izlemek değildir. Bazen karşı locaları süzmek, oyunu izlemekten daha heyecanlı ve keyif verici olabilir.

Localar aynı zamanda dedikodu yapmak ve flört etmek için de cazip bir yerdir. Kadın izleyiciler, burada elbiselerini ve mücevherlerini de sergilerler. Diğer locada oturanların giysilerini incelemek için dürbün, yüzü gizlemek ya da gizli mesaj vermek için de dönemin modası yelpazeler, kadınların tercih ettiği önemli aksesuarlardandır.

James Hayllar — At the Theatre.

James Hayllar, tablosunda meraklı gözleri inceler. Resimde yer alan kadın figürler oldukça şık giyimlidir. Elbiselerindeki dantel detayları, saçlarındaki çiçekler, pastel renk kumaşlar, locanın kırmızı tonlarıyla uyum içindedir ve kompozisyonu zengin gösterir. Resmin ortasında elinde dürbün bulunan kadın figür sahneye değil direkt karşıya odaklanır. Yanındaki figürler de merakla aynı yöne bakarlar.

Ramón Casas i Carbó (1866–1932)

Carbo, Opera’da isimli tablosunu, lekesel teknikle çalışır, arka plan, sahne, ve diğer localar, altın rengi ve kırmızının tonları arasında erirken, locadaki iki kadın figür, zarif elbiseleriyle öne çıkar. Figürlerin elbiselerinin açık ve koyu renkli oluşları kontrast oluşturarak ışığı figürlere odaklar. Locadaki çiçekler resimdeki kadın figürlerin ne kadar popüler olduğunu gösteren bir semboldür. Mekandaki altın varaklı süslemeler ise operanın ihtişamını simgeler.

Ferdinand Freiherr von Rezniček — ‘A Night at the Opera’

Operada Gece tablosunda, seyirci ve arka fon lekesel görünür. Ressam bizi locadaki kadın figüre odaklar… Işık ve gölge kontrastları resmi öne çıkartır.

Le balcon de théâtre (The Dress Circle) by Lucien Simon

Lucien Simon’un tablosunda diyagonal yerleştirilen figürler, balkondaki hareketlilik, giysilerin detayları, eldivenler, çiçekli şapkalar, yelpazeler…Lekesel çalışılan yüz detayları, puslu gece atmosferi, kırmızı renkli kadife balkon trabzanı resme derinlik katıyor ve izleyiciyi Belle Epoque dönemine ışınlıyor…

The Loge, c.1880 — Mary Cassatt

Mary Cassat, yumuşak fırça darbeleri kullanır, figürleri lekesel çalışır, Loca tablosunda kadın figürler alışılmışın dışında gösterişten uzak ve melankolik yapıdadır. Bulunduğu ortamdan sıkıldıklarını hissettirirler. Giysilerdeki pastel tonlar ile çiçek ve yelpaze desenleri resmi dengeler. Kadın figürün elindeki yelpaze, sadece bir aksesuar olarak değil, diğer localardaki bakışlardan korunmak için bir kalkan görevi görür.

1914 Symphony — Ulisse Caputo

İtalyan ressam Caputo, Fransa’da yaşadığı dönemde Fransız izlenimciliğinin ve sembolizminin etkilerini zarif biçimde yorumlayarak tuvaline aktarır. Senfoni tablosunda, müziğin atmosferini resmeder. Notaları saydam bir ışık gibi betimler arka plandaki orkestrayı ve izleyiciyi renk bulutu içinde gösterir. Ön plandaki erkek ve kadın figür müziğin farklı etkilerini simgeler. Kadın figür akıştadır ve dinlediği müzikten keyif alır. Erkek figür ise daha düşüncelidir. Lekesel ve akışkan fırça izleri izleyiciye, mavi, altın sarısı ve beyaz renklerle rüya gibi bir etki verir.

Albert Guillaume

Albert Guillaume ünlü bi karikatüristtir. Bu yüzden eserlerinde toplumun alışkanlıklarını ve kusurlarını yansıtır. Guillaume, resimde yarattığı perspektifle de diğer ressamlardan ayrılır. Bakışımızı tiyatronun üst katlarından sahnedeki koltuklara doğru çevirir, izleyiciyi savunmasız halde yakalar ve figürlerin yüzlerine daha çok odaklanmamızı sağlar. Figürlerin mimikleri abartılıdır ve her bir figür bir duyguyu temsil eder. Resmin sağında programı inceleyen beyefendi, oyunun entelektüel boyutuna odaklanan tiplemeyi temsil eder. Ön planda şapkalı beyefendi ve yanında oturan hanımefendi için tiyatro, oyun izlemek dışında sosyalleşme alanıdır. Dürbünlü figür ise meraklı seyirciyi simgeler. Resimde sıcak kahve tonları, kırmızı, siyah ve beyaz renkler kontrast etkisi yaratır.

Jean Beraud

Jean Beraud’nun gösteri bittikten sonra izleyicinin salondan ayrılışını resmettiği tablosu ilginçtir. Çünkü figürlerin paltolarını giymeleri, ve hareket halinde olmaları, bizi tiyatrodan sıyırıp tekrar günlük hayata odaklar. Koltuk sıraları diyagonal olarak yerleştiren Beraud, bu teknikle bize salonu daha büyük boyutlu gösterir. Sol taraftaki perde ve sağ taraftaki localar; kırmızı ve altın renkleriyle sahne ihtişamlı görünür.

A Curtain Call at the Opera by Delphin Enjolras

Delphin Enjolras, genellikle loş mekanları resmetmeyi tercih eder. Belle Epoque döneminin önemli sanatçılarından biri olan Enjolras, genelde iç mekanlarda çizdiği kadın figürlerle tanınır. Resimde gördüğümüz beyaz elbiseli kadın figür, sahne arkasında izleyenlerden alkışları kabul ederken görünür. Arkadaki figürler daha lekesel ve belirsiz, yeşil ve beyazın yarattığı kontrast, sahnenin ışığıyla uyum içinde…

Jean Arcelin

Jean Arcelin, bizi tiyatronun en saf haliyle baş başa bırakır. Arcelin kullandığı teknikle mekanı hem gerçekçi hem de buğulu biçimde tasvir eder. Boş koltuklar, localar, az önce orada olan ya da birazdan gelecek olan seyircinin hayaletini taşır. Detayları keskinleştirmediği için ışık sanki havada süzülüyor gibi bir etki bırakır. Kırmızı renk sahneye dramatik ama huzurlu bir hava katar. Arcelin aslında bu tablosuyla izleyiciye, “İnsan gittiğinde geriye ne kalır?” sorusunu sordurur. Tiyatronun sadece bir gösteriden ibaret olmadığını, yaşayan bir “bellek” olduğunu hissettirir.

Sahne Arkası ve Kulis

Jean-Louis Forain — Backstage―Symphony in Blue, 1900

Mavi Senfoni tablosu, diğer sahne resimleri ile karşılaştırdığımızda, daha melankoliktir. J.L. Forain, Sahne arkasında balerinlerin yorgunluğunu, pırıltılı dünyanın arkasındaki gölgeleri resmetmeyi sever. Mavi bu resimde bir çok anlam taşır; soğuk ulaşılmaz, yorgun ama huzurlu bir etki bırakır. Müziğin farklı tınılarını simgeler. Balerinlerin izleyici ile aralarındaki mesafeyi arttırır. Sahne ile sahne arkasını ayıran bir duvar etkisi görür mavi…

Behind the Scenes, c. 1880 by Jean-Louis Forain

Forain’in Sahne Arkası tablosu, renkler ve desenlerle tamamen ikiye ayrılır. Sahne arkasındaki figür, kulisin karanlığını ve soğuk gerçekliğini, tiyatronun sadece sanattan ibaret olmadığını, ekonomik gücü, himayeyi, ve renkli dünyanın olumsuzluklarını temsil eder. Çiçekli ve dekoratif alan ise, sahnenin illüzyonunu simgeler. Renkler ve desenlerin lekesel olarak birbirine karışması ise sahne arkasındaki aceleci ve yorgun atmosferi yansıtır.

Three Dancers behind the Scenes, Edgar Degas- 1880–85

Balerinlerin ressamı olarak tanınan Degas, aynı zamanda çok iyi bir gözlemcidir. Degas, izleyiciyi koltuğundan kaldırıp, girilmesi yasak olan kulise sokar. Sahne arkası resimlerinde sahneler çok doğaldır. Balerinler poz vermez, kusursuz imajın arkasındaki emek ön plana çıkar. Degas sahneleri beklenmedik açılardan keserek, izleyiciye tesadüfen bir anlağına şahit olunan görüntüler sunmak ister. Pastel ve yağlı boya tekniğini üst üste kullanarak hem elbiselerdeki tül efektini hem de güçlü ışık etkisini yakalar. Toprak tonlarla sahne arkasını, açık ve parlak renkli kostümlerle de sahne ile kulis arasındaki uçurumu göstermeyi amaçlar. Tıpkı Belle Epoque dönemi gibi…

Kaynakça:

Jullian, P. La Belle Epoque, The Metropolitan Museum Of Art, New York, 1982

Mosusova, N. Symbolism and Theatre of Masques: The Deathly Carnival Of La Belle Epoque, DOAJ, S.5, V.2005, pp: 85–99

Offenstandt, P. Jean Beraud The Belle Epoque: A Dream Of Times Gone By, Taschen Verlag GmbH, Spain, 1999

Özaltun, G. (2022). Alphonse Mucha’nın Eserlerinin Arkasındaki Gizem: Art Nouveau Dönemi Sanatçılarının Karşılaştırmalı Analizi, Turkish Studies, S. 17(3) ss. 583–613.