BİR RAMAZAN GELENEĞİMİZ: ENDERUN TERAVİHİ

Ramazanlarımızın vazgeçilmezi olan teravihlerimizi Alemi İslam olarak bulunduğumuz bölgedeki Camii ve mescitlerde eda etmeye çalışıyoruz. Ramazan geldi mi çoluk çocuk herkes manevi bir havaya girer herkes Rabbine kulluğa ayrı bir özen ve ehemmiyet verir. Teravih bunun en güzel yansımalarındandır. Arapça rwḥ kökünden gelen tarāwīḥ تراويح sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Arapça tarwīḥa(t) ترويحة “soluklanma, dinlenme, Ramazan gecelerinde kılınan bir namaz” sözcüğünün tafāˁīl vezninde çoğuludur. Teravih sünnet-i müekked bir namazdır günümüzde cemaat halinde kılınan bu namazı Resul-i Ekrem ashabıyla bir kaç defaya mahsus olarak kılmış fakat ashabında gördüğü iştiyaktan dolayı farz olmasından korkarak şahsa münhasır bir ibadet olarak devam ettirmiştir. Hz.Ebubekir zamanında da bu uygulama devam etmiştir fakat Hz.Ömer zamanında mescitte oluşturduğu karışıklıktan dolayı farz olma ihtimali kalmadığı gerekçesiyle cemaat halinde eda edilmeye devam edilmiştir. Peygamberimizden sonra ilk cemaat halinde teravihi Übeyb B. Kab kıldırmıştır. Teravihden ve geçmişinden kısaca bahsettikten sonra asıl konumuza geri dönelim. Zamanla tervihalarda zikir ve salavatlar getirilmeye başlanmış kimi zaman fıkıh, hadis, tefsir gibi dersler yapılmış. Tervihalarda en son gelinen noktada musiki kullanılmış ve bir Osmanlı saray geleneği olan Enderun Teravihi ortaya çıkmıştır. Evet şimdi gelelim enderun kelimesine ve kökenine…

“Enderun” kelime kökü olarak Farsça’ya dayanmaktadır. Farsça ve Orta Farsça andarūn اندرون “bir şeyin içi, iç taraf (ad)” sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Farsça ve Orta Farsça andar اندر “iç (edat)” Bu sözcük Eski Farsça aynı anlama gelen antara sözcüğünden evrilmiştir. İsminden de anlaşıldığı üzere ilk enderun da enderun hocalarıyla başlamıştır bu gelenek. Nihayet 2010 yılında Mehmet Güntekin’in üstlendiği projeyle Mehmet Kemiksiz ve ekibi uzun zaman sonra bu geleneği İlk Sultanahmet camiinde Mehmet Ali Sarı hocanın imametinde tekrar başlattı. Elhamdülillah günümüzde de devam etmekte.

ENDERUN TERAVİHİ NEDİR?

Osmanlı döneminde Enderun Mektebinde başlamış bir saray geleneğidir. Bu teravih tertibinde her tervihayı Türk Musikisinden farklı makamlarda ilahiler ve salavatlarla süsleyerek ve yine imamında aynı makamdan namazı kıldırmasıyla oluşan müzikal seyir ile ibadete farklı bir manevi boyut ve haz kazandırmaya yönelik bir uygulama olarak ortaya çıkmıştır. Bu uygulama saray camii ve mescitlerinde, Hırka-i Saadette ve Selatin camiileri başta olmak üzere büyük camii ve dergahlarda uygulanan bir ibadet geleneğidir.

ENDERUN TERAVİHİ İLK KİM TARAFINDAN VE NE ZAMAN UYGULANDI?

Bu geleneğin ilk temsilcisi kesin olarak bilinmemekle beraber Buhurizade Mustafa Itrinin tertibini 1831 yılında Musikişinas padişahlardan Sultan 2.Mahmut’un da bulunduğu, Hammamizade İsmail Dede Efendi’nin müezzinliğini ve imametinide Zeynel Abidin Efendinin yapmış olduğu teravih de tatbik edilmeye başlandığı rivayet edilmektedir.

Sonradan uygulama alanı oldukça genişlemiştir; Salatin camiiler, büyük camii ve dergahlarda vs. uygulanmıştır.

ENDERUN TERAVİHİ NASIL UYGULANIR?

İftardan 30–35 dk önceden Cumhur Müezzin kadrosu minareye geçer ve Hatip Zakiri efendinin bestelemiş olduğu Irak Makamında ki Temcid okunmaya başlar, Sermüezzin solo bölümleri, cumhur kadro koro bölümleri okur. Ardından Sermüezzin Sela okumaya başlar ve sırasıyla diğer müezzinlerde selanın diğer bölümlerini okur, aralarda ise Ramazanla alakalı Ayet, Hadisler ve dualarda nida edilir, tabii ki bunlar yapılırken çeşitli makamlara da geçkiler yapılır. Bu uygulamalarda genelde dediğimiz gibi Irak temcidle başlar ve saba, bestenigar, nihavent, acemaşiran, hüseyni vb. makamlar çeşni olarak kullanılır okuyan müezzinin kabiliyetine göre. Yatsı vakti girdiğinde Rast makamında Münavebeli ezan okunur. Artık sıra camii içi uygulamaya geldi. Kameti Sermüezzin Rast makamında getirir ve farz rast makamında kılınır.

Ardından teravihin ilk tervihası Isfahan makamında kılınır imam dördüncü rekatda Sabâ makamına geçiş yapar ve namazı Sabâ bitirir ve Cumhur Müezzin kadrosu Sabâ makamında ilahi okuyup ardından salavat getirir, ikinci tervihaya Sabâ başlanır ve dördüncü rekata kadar bu şekilde devam eder dördüncü rekatta imam Hüseyni makamına geçer ve bu uygulama sırasıyla Eviç, Acemâşiran makamlarıyla devam eder. Eğer vitir namazından önce eğer salat-ı ümmiye okunacaksa teravihin son rekâtında imam Segâh makamına geçer ve orada bırakır. Farklı şekilde de olabilir; örneğin, Mâhur makamı, Acemaşiran makamına uygun olduğu için imam namazı Acemaşiran sonlandırır ve Mahur makamında Salat-ı Ümmiye okunabilir. Bunların ardından Sermüezzin tarafından kaside okunur ve duaya geçilir. Dualar edilirken müezzinle “âmin, âmin, âmin” diyerek hocaya eşlik ederler. Duanın sonunda imam ellerini yüzüne kapatırken bütün müezzinler “V’el hamd’ü lillahi rabbi’l âlemin” derler ve tekrar salât-ü selam edip vitre davet ederler.

Sıra geldi tesbihata imam hangi makamda bıraktıysa o makamdan tesbihata başlanır farklı olarak “Ala rasulina salavat” denildikten sonra Salatı Tüncina Cumhur kadro tarafından cehri okunur, Ayetel Kürsi yine bir müezzin tarafından cehri okunur, tesbihlerde her bölümde farklı olmak üzere 11 kere hangi zikir tesbih ediliyorsa tekrarlanır, dualar edilirken müezzinle “âmin, âmin, âmin” diyerek hocaya eşlik ederler. Duanın sonunda imam ellerini yüzüne kapatırken bütün müezzinler “V’el hamd’ü lillahi rabbi’l âlemin” derler ve Bakara 285–286 ayetleri okunur ve böylece Enderun Teravihi hitam etmiş olur.

PEKİ BU TERTİBDE NE TÜR İLAHİLER OKUNUR?

Genellikle Ramazaniyye adını verdiğimiz Ramazan ilahileri okunmaya gayret edilir ama farklı temaları olan ilahiler de okunabilmektedir. Bu eserleri besteleyen musikişinaslarada “Eyyubi” lakabını kazanırmış.

ÖRNEK BİR ENDERUN TERAVİHİ TERTİBİ DİNLEMEK İSTERSENİZ BUYURUN, 2010 DA GERÇEKLEŞMİŞ UZUN BİR ARADAN SONRA UYGULANAN İLK ENDERUN TERAVİHİ:

YAZAR:Mehmet Emin ŞAHİN

Gayret bizden tevfik Allah’tan…