Pamuk Üretiminin Sanayi Devrimine Olan Etkisi ve Pamuk ve Kölelik İlişkisi

İçindekiler

1. Bir Meta Olarak Pamuğun Kısaca Tarihi ve İnsanlık Tarihindeki Yeri

2. Pamuğun Küresel Bir Meta Haline Gelişi

3. Pamuk ve Kölelik İlişkisi

Bu yazımızda pamuğun bir bitki olarak insanlık tarihindeki yerini, bu bitkinin nasıl olup da sanayi devrimi ve endüstrileşmenin ortaya çıkışında önemli bir unsur olarak ortaya çıktığını ele alacağız. Aynı zamanda pamuk üretiminin tarihin önemli olaylarından biri olan köleliğin de artmasına neden ve nasıl sebep olduğunu inceleyeceğiz.

1. Bir Meta Olarak Pamuğun Kısaca Tarihi ve İnsanlık Tarihindeki Yeri

Pamuğun insanlığın yönünü tayin ettiği sanayi devriminden önceki sürece baktığımızda diyebiliriz ki pamuk, insanın hayatına girdiği andan itibaren yaklaşık 6000 yıl mütevazi bir meta olarak kaldı. Birbirinden bağımsız olarak ilk pamuk yetiştiriciliği ile ilgili kanıtlar bugünkü Pakistan ve Orta Amerika’da keşfedilmiştir.

Bir bitki olarak pamuk ise genellikle yaklaşık 200 gün boyunca don olmayan ve sıcaklığın yetişme sürecinde 15 derecenin altına düşmediği yerlerde yetiştirilebilir. (Clay)

Bir süre sonra eski Dünya’da çok uzun bir süre domine edecek olan Hintli pamuk yetiştiricileri dokudukları ürünler ile efsaneleşmeye başlamışlardı. Marco Polo 13. Yüzyılda “dünyanın herhangi bir yerinde bulunabilecek en zarif ve en güzel pamuklu kumaşların” Hindistan’ın güneyindeki Koromandel kıyısında bulunduğunu yazmıştı. Zaten çok uzun bir süre Eski Dünya’da Pamuğun efendileri Asyalılardı. Avrupalıların 18. Yüzyıla kadar gerek pamuk gerek tekstil üretiminde Asyalıların oldukça gerisindelerdi.

Yani denilebilir ki Pamuk insanlık tarihinin önemli bir kısmında Avrupa için egzotik bir bitkiydi. Ortaçağ’daki bazı Avrupa masallarında pamuk, bir bitki ile bir hayvanın karışımı olarak yani bir kuzu bitkisi olarak hayal ediliyordu. Ortaçağ Avrupa’sında bitkilerin üzerinde küçük koyunların olduğu ve geceleyin su içmek için aşağı eğildiklerine dair hikayeler dolaşıyordu (Lee). Pamuğun Avrupa’da tanınması İslam’ın yayılışı ile mümkün olmuştur. Pamuk ilk olarak Avrupa’da Sicilya’da yetiştirilse de yayılışı Müslümanların Avrupa özellikle İspanya’daki fetihleri ile olmuş MS. 950’ye gelindiğinde Sevilla, Cordoba, Granada ve Barcelona gibi Müslüman şehirlerde pamuk yetiştirilmeye başlanmıştır. Bu sebeple, çoğu Avrupa dilinde pamuk sözcüğü Arapça “kutun” sözcüğünden geçmiştir. Fransızca coton, İngilizce cotton, İspanyolca algodon, Portekizce algodao, Flamanca katoen ve İtalyanca cotone hep aynı Arapça kökten türemiştir.

Fakat bütün bu hikayenin sonunda hala bir pamuk monokültürü oluşmamıştı. Pamuğun Avrupa için önemli bir sanayi maddesi olabilmesi olanaksız görünüyordu. Çünkü pamuk Avrupa’da Akdeniz!e kıyısı olan pek küçük bir coğrafya da yetiştirilebiliyordu ve Avrupalılar pamuklu kumaş üretimi için ithalata mecburdu. Avrupalıların bu sanayideki geriliği onların pamuk üreten bölgeleri hakimiyetleri altına almalarına kadar sürecekti.

2. Pamuğun Küresel Bir Meta Haline Gelişi

Tarihte pamuğun çiftçiler tarafından sadece pazara yönelik yetiştirilmesini sağlayan yani bir monokültüre dönüştüren iki önemli olay vardır. Bunlardan ilki Kristof Kolomb’un Amerika kıtasına ayak basması ile başlayıp sadece iki yüzyıl içerisinde bütün bir kıtanın Avrupalılar tarafından kolonileştirilmesi ile sonuçlanan Yeni Dünya’nın keşfi, diğeri ise Vasco de Gama’nın 1497’de Ümit Burnu’nu geçip Hindistan’ın Kalküta Liman’ına varması olayıdır. Bu sayede Avrupalılar artık o dönemde dünyanın en baskın üreticileri olan Hintli dokumacılara aracılara ödeme yapmak zorunda kalmadan doğrudan ulaşabileceklerdi.

Coğrafi keşifler İspanyollar ve Protekizliler tekelinde başlasa da çok kısa bir süre sonra bu ülkelerin Hindistan ticareti üzerinde kurmayı planladıkları tekel İngilizler ve Hollandalılar tarafından baltalanmıştı bile. Süreç aslında çok basitti, Dünyanın önemli üretim merkezlerinden biri olsa bile Hindistan’ın merkezi ve güçlü bir devletten mahrum olması onu sömürmeyi kolaylaştırıyor, bu sayede Avrupalılar ilk etapta Hintli üreticilerin kendileri dışında başkalarına tekstil ürünü satmasını engellemeye çalışıyorlardı. İlk etapta bu sömürü düzeni devletler tarafından yapılsa da kısa bir süre sonra devlet destekli şirketlere devredildi. Bu dönemde Hindistan ticareti için kurulan şirketler şöyledir;

· İngiliz: East India Company (31 Aralık 1600)

· Hollanda: Vereinigde Oost Indische Compagnie (20 Mart 1602)

· Danimarka: Dansk Ostindiske Compagnie (17 Mayıs 1616)

· Fransa: Compagnie des Indes Française

Bu Avrupalı ticaret şirketleri Hindistan’dan pamuklu tekstil ürünlerini satın alıyorlar. Bunların bir kısmını Güneydoğu Asya’da baharat karşılığı satıyorlardı. Kalanı ise Avrupa’ya götürürlerdi fakat aynı zamanda bu ürünler Afrika’da yerel şeflerden köle satın alıp Amerika’ya götürmek için de kullanılırdı. Yani Pamuk büyük bir köle ticareti için kullanılan başlıca araçtı. Aslında ilk başlarda Avrupalılar sadece Amerika’nın menkul kıymetlerini yani altın ve gümüşü çıkarıp ülkelerine götürüyorlardı. Fakat bir süre sonra kıtada bulunan Altın ve gümüş miktarı azaldıkça kıtayı sömürmenin farklı yolları icat edildi. Bu, tropik ve yarı tropik bölgelerde şeker, kakao gibi değerli ürünleri yetiştiren büyük plantasyonlar kurmaktı.

Yani aslında Avrupa için durum şuydu. Amerika’daki altın ve gümüşten gelen kazanç ile Asya ticaretinin ele geçirilmesi yani yukarıda sayılan şirketler finanse edildi. Oradan elde edilen kazanç ile de Afrika’dan milyonlarca köle satın alındı ve büyük plantosyanların kurulması sağlanıp bugün üçgen ticaret yada köle üçgeni denilen ticaret yapıldı.

İlk başlarda Avrupalı tüccarların Hindistan üzerindeki ticari gücü çok sınırlı olsa da silahlarının gücü ve gemilerinin büyüklüğü arttıkça bu ticari güç de arttı. Zaten başlarda bu ticaret Avrupalıların Hindistan’daki Asyalı aracıları ile yürüyordu. Avrupalı tacirler 1700’lere varana kadar kumaş ticaretinde yaklaşık üçte birlik bir paya sahipti ve bu ticaret kapasitesi de Hindistan’daki Hintli yetiştiricileri finanse eden Güney Asyalı bankerlere ve tacirlere bağlıydı (Beckert). Maalesef silahlı Avrupalı tüccarların Asya ticaretine girmesinden en kötü etkilenen devlet de Osmanlı İmparatorluğu idi.

Ülkemizde sanılanın aksine bu emperyalist hareket Avrupalı devletler tarafından yapılmamıştı. Yukarıda sayılan silahlanmış gemilerini paralı askerler ve toplarla doldurmuş şirketler tarafından yürütülüyordu. Kapitalizmin tarihindeki bu aşama kapitalizmin liberal bir kökenden gelmediğine kanıt teşkil eder niteliktedir.

Sanayi devrimine giden yıllarda pamuklu tekstil ürünlerine olan talep çok hızlı büyüyordu ve 18. Yüzyılın sonuna doğru Avrupalı tüccarlar Hintli tekstil üretimini neredeyse tekelleri altına almışlardı. 1614’de İngiliz tüccarlar 12.500 parça biçilmemiş pamuklu kumaş ihraç etmişken bu rakam 1699–1701 arasında 800.000 parçayı geçmişti. Yani pamuklu kumaş ihracatı yüzyıldan az bir sürede 70 kat büyümüştü.

1750’lere gelindiğinde yani sanayi devriminin öncüsü olan yıllarda yavaş yavaş İngiltere’de pamuk eğirme ve kumaş fabrikaları yayılmaya başladı. İngiltere’nin avantajı fabrikalarda kullanılan makinelerin de başka fabrikalarda yine İngiltere’de üretilmesiydi. Sanayi devriminin yarattığı refah ve seri üretim sayesinde artan tekstil ürünü arzı ürünleri ucuzlatırken talebin de müthiş artmasına sebep oluyor bu sebeple bu sektörün karlılığı gün geçtikçe daha çok kapitalisti kendine çekiyordu. Pamuk işleyiciliğndeki bu büyüme sayesinde 1770’de İngiliz ekonomisindeki katma değerin yüzde 2.6’sını oluşturan tekstil sektörü 1801 yılında yüzde 17, 1831 yılında ise yüzde 22.4 düzeyine gelmişti. 1830 yılında her 6 İngilizden biri bu sektörde çalışıyordu. (Baines).

3. Pamuk ve Kölelik

1800’lere gelene kadar Dünya’da üretilen pamuğun %85’inden fazlası Asya, Afrika ve Güney Amerika’da küçük üreticiler tarafından üretilip yerel olarak tüketilmişti. Henüz ABD pamuğu sahneye çıkmadan İngiltere’de kurulmaya başlanan tekstil fabrikaları için yeterli pamuk ithal edilemiyordu. 1787 yılında İngiltere toplamda 22,600,000 lbs pamuk ithal etmişti ve bunun arasında Amerikan Pamuğu yoktu. Henüz bu yıllarda ABD’de pamuk plantasyonları kurulmaya yeni başlanmıştı. ABD’de üretilen her balya pamuk son derece karlıydı ve çok kısa sürede bu pamuk plantasyonlarının sayısı büyük ölçüde arttı. 1824 yılına gelindiğinde toplamda 180 milyon pound ağırlığında pamuk ithal eden İngiltere pamuğunun 120 milyon poundu ABD’den geliyordu artık.

Bu sayı her geçen yıl artıyor. İngiltere de her geçen gün daha fazla fabrika kuruluyor. Her kurulan fabrika için de ABD’de daha fazla plantasyon kurulup daha fazla köle çalıştırılıyordu. Kölelik ve tekstil sanayi birbirini besleyen unsurlar haline gelmişlerdi. Osmanlı İmparatorluğu ABD’nin aksine 1780–90 arasında İngiltere’nin pamuk ihtiyacının %20’sini karşılarken bu rakam yirmi yıl sonra %1.28’e 1829’li yıllara gelindiğinde ise %0,29’a kadar düşecekti (Danson).

Amerika’daki pamuk üretiminin artışı doğrudan köle sayısındaki artışı tetiklemiş, ABD’nin bazı eyaletlerindeki köle sayısı beyazların sayısını geçmişti. ABD’nin en önemli pamuk üretim merkezi olan Missisipi eyaletinde bu oran bir beyaza karşı on köleye kadar çıkmıştı. Missisipi deltasının en büyük plantasyon sahiplerinden Stephen Duncan’ın binden fazla kölesi vardı. Görüldüğü ve daha önce söylendiği üzere tekstil sanayinin gelişimi bu kölelerin sömürüsü ile mümkün oluyordu (Cobb).

.

Kaynakça

Baines, E. History of The Cotton Production in Great Britain.

Beckert, S. Empire of Cotton: Global History.

Clay, J. World Agriculture and Environment.

Cobb, J. The Most Sothern Place on Earth.

Danson, J. Existing Connection Between American Slavery and the British Cotton Manufactur.

Lee, H. The Vegetable Lamb Of Tartary.

Author: https://medium.com/@yunusemrekizmaz5277