Babanın Gölgesi

Babanın Gölgesi

Bir erkek babasını sever mi, yoksa ondan korkar mı?

Belki de asıl mesele şu: Bir insan babasından gerçekten kurtulabilir mi?

Türk romanına baktığımda bu sorunun farklı şekillerde tekrarlandığını görüyorum. Baba figürü yalnızca aile içi bir otoriteyi temsil etmez; aynı zamanda erkek kimliğinin oluştuğu, sorgulandığı ve çoğu zaman çatıştığı bir alandır.

Okuduğum romanlarda fark ettiğim bir şey var. Karakterler ne yaparsa yapsın, bir şekilde babalarına geri dönüyor. Bazen ona benziyorlar, bazen ona karşı çıkıyorlar, bazen de onun yokluğuyla şekilleniyorlar. Ama hiçbirinde baba tamamen kaybolmuyor.

Orhan Kemal, Orhan Pamuk ve Yaşar Kemal okurken bu durum daha da belirginleşti. Üç farklı yazar, üç farklı dünya; ama aynı mesele: baba.

Bir gün Orhan Kemal ile ilgili bir makale okuyordum. Daha önce Hanımın Çiftliği üçlemesinden bir kitabını okumuştum. Burada dikkatimi çeken şey, sert baba figürüydü. Otoriter bir baba ve onun karşısında daha yumuşak bir anne… Bu karşıtlık çocuğun dünyasını belirliyor. Belki de erkeklik dediğimiz şey tam burada başlıyor: korku ile hayranlık arasında.

Özellikle Vukuat Var romanında bu gerilim çok açık. Cemşir karakteri sert, baskıcı ama aynı zamanda tamamen kötü değil. Yazar onu tek yönlü çizmemiş; bazı anlarda insan o karakteri anlamaya başlıyor. Belki de Orhan Kemal’in yaptığı en güçlü şey bu: en sert karakterin içinde bile bir insani taraf gösterebilmek.

Orhan Kemal’in kendi hayatını anlattığı romanlardan babasıyla ilişkisini tahmin etmek zor değil; ama diğer yazarlar için durum bu kadar doğrudan değil.

Ama asıl dikkat çekici olan şu:

Romanlarında çocuk babaya karşı çıkıyor, ama ondan tamamen kopamıyor.

Orhan Pamuk’ta ise bu ilişki daha içe dönük ve karmaşık.

Masumiyet Müzesi romanında Kemal’in babasına olan benzerliği sadece fiziksel değil, davranışsal olarak da karşımıza çıkıyor. Babasının evlilik dışı ilişkisi ile kendi yaşadığı ilişki arasında belirgin bir paralellik var. Sanki kişi kaçmaya çalıştığı şeyi tekrar ediyor.

Hem kendi babası hem de Füsun’un babası Tarık Bey öldüğünde, sayfalar boyunca cenaze anlatılır. Orhan Pamuk’un Sessiz Ev, Kırmızı Saçlı Kadın ve Masumiyet Müzesi romanlarında baba ölümü ve erkeklerin üstlendiği toplumsal roller dikkat çekici bir şekilde işlenir. Bazen de baba ölümüyle ortadan kalkması gereken rakip haline dönüşür.

Kırmızı Saçlı Kadın romanında baba – oğul meselesi daha açık bir şekilde ele alınır. Rüstem ve Sührab ile Oedipus anlatılarının bir arada kullanılması, bu ilişkinin ne kadar eski ve evrensel olduğunu gösterir.

Mahmut Usta karakteri bir “abi”den çok bir baba figürü gibi konumlandırılır. Cem, ona davranışlarını, sözlerini, hareketlerini beğendirmeye çalışır; ona karşı bir hayranlık duyar. Hikâyelerini dinlemek için sabırsızlanır. Ama aynı zamanda kuşak farkı da hissedilir; Cem yer yer kendini daha bilgili görme eğilimi de gösterir.

Burada baba sadece bir kişi değil, aynı zamanda bir kader gibi.

Bu durum bana Pygmalion mitini hatırlattı. İnsan çoğu zaman birini olduğu gibi sevmez; kendi zihninde kurduğu haliyle sever. Belki de baba figürü de böyledir: gerçek bir insan olmaktan çok, bir model, bir ölçü haline gelir.

Ve erkek çocuk, farkında olmadan o modele yaklaşır.

Yaşar Kemal’de ise durum biraz daha farklı.

İnce Memed ve Yılanı Öldürseler gibi eserlerde baba figürü ya yoktur ya da siliktir. Ama bu yokluk, diğer yazarlardaki varlıktan daha güçlü bir etki yaratır. Çünkü burada karakterler bir otoriteyle değil, bir eksiklikle büyür.

Demirciler Çarşısı Cinayeti romanında Derviş Bey’in hikâyesi üzerinden yazarın kendi deneyimlerinin izleri görülebilir. Roman, erkek egemen bir düzen içinde güç, şiddet ve iktidar ilişkilerini anlatır.

Yılanı Öldürseler ve İnce Memed romanlarında ise çocuk karakterlere neredeyse bir “babalık rolü” yüklenir. Hasan ve Memed, çocukluklarını yaşayamazlar. Onlara fısıldanan kin, kan, kudret söylemleriyle büyürler.

Bütün bunları düşündüğümde şunu fark ediyorum:

Orhan Kemal’de baba korkulan ama aynı zamanda anlaşılmaya çalışılan biri

Orhan Pamuk’ta baba kaçınılmaz olarak benzerine dönüşülen biri

Yaşar Kemal’de baba yokluğuyla bile insanı şekillendiren biri

Ve belki de en temel mesele şu:

Bir erkek babasından kaçmaya çalışırken aslında ona yaklaşır.

Baba sevgisi ile baba korkusu arasındaki o ince çizgi, insanın kim olduğunu belirler. Erkeklik dediğimiz şey de belki tam olarak burada kurulur: birine benzemeye çalışırken ondan uzaklaşma çabasında.

Bir erkek babasına benzediğini fark ettiği an büyür.

Ve ne yapılırsa yapılsın, onların izi bir şekilde taşınmaya devam edilir.