Order wrócił pocztą. Czas na politykę.

Mamy dwa dni do konferencji odbudowy Ukrainy w Gdańsku. I konkretne propozycje, które mogłyby zmienić rozmowę.

W sobotę 20 czerwca 2026 roku Wołodymyr Zełenski odesłał Order Orła Białego przez ukraińskiego operatora kurierskiego Nova Post. Nie przez ambasadę, nie przez kanały dyplomatyczne — przez firmę kurierską. Gestowi towarzyszyły zdjęcia paczki, opublikowane w mediach społecznościowych.

Tak wygląda stan relacji polsko-ukraińskich na dwa dni przed Ukraine Recovery Conference w Gdańsku.

Nie piszę tego, żeby do chóru dołożyć kolejny głos oburzenia lub obrony. Piszę, bo mam konkretne propozycje — trzy gesty, które mogłyby zmienić dynamikę tej rozmowy. Gesty symetryczne, możliwe do wykonania i — co ważne — uzasadnione słowami obu stron.

Post Wołodymyra Zełenskiego dot. odesłania orderu Orła Białego

Co się naprawdę wydarzyło — i dlaczego obie strony zagrały źle

Zacznijmy od faktów. Pod koniec maja Zełenski nadał Odrębnemu Centrum Operacji Specjalnych „Północ” imię Bohaterów UPA. UPA jest odpowiedzialna za rzeź wołyńską — śmierć nawet 100 000 polskich cywilów. To nie jest kwestia interpretacji. To jest fakt historyczny, który w Polsce nosi wymiar egzystencjalny dla dziesiątek tysięcy rodzin.

Decyzja Zełenskiego była błędem. Ale żeby zrozumieć dlaczego ją podjął — i dlaczego pouczanie go przyniesie skutek odwrotny do zamierzonego — warto sięgnąć do opublikowanego w czerwcu 2026 roku raportu Fundacji im. Stefana Batorego „Polska i Ukraina: pokonać przeszłość, wygrać przyszłość” autorstwa Edwina Bendyka — think tanku, który ostatnio zacząłem śledzić.

Raport ujawnia rzecz nieoczywistą dla polskiego czytelnika: w powszechnym ukraińskim odbiorze UPA nie jest kojarzona z konfliktem ukraińsko-polskim ani rzezią wołyńską. Ukraińcy kojarzą UPA jako symbol sprzeciwu i walki aż do końca. Zełenski urodził się w Krzywym Rogu, w rodzinie rosyjskojęzycznej. W jego regionie jeszcze w 2013 roku 66% mieszkańców oceniało OUN-UPA negatywnie. Symbole nacjonalistycznego podziemia były tam obce. Ale po 2022 roku, w procesie kulturowej dekolonizacji, UPA stała się ogólnoukraińskim symbolem oporu wobec imperializmu — bo w ukraińskiej narracji walczyła z tym samym wrogiem, z którym walczą dziś.

To nie jest usprawiedliwienie. To jest kontekst, bez którego polska reakcja będzie zawsze trafiać w próżnię.

Prezydent Nawrocki podjął decyzję o odebraniu orderu. Zełenski ją odesłał kurierem. Donald Tusk ocenił, że „brnięcie w konflikt polityków w Polsce i w Ukrainie to strategiczny błąd, na którym stracą obie strony: biznesowo, geopolitycznie i reputacyjnie”. Kreml zaś może tylko zacierać ręce.

Badania Centrum Mieroszewskiego z końca 2025 roku pokazują, że Polacy są uznawani przez Ukraińców za naród najbliższy kulturowo — twierdzi tak 44% badanych. Dobre i bardzo dobre opinie o Polakach ma 43% Ukraińców, negatywne tylko 8%. To kapitał, którego zniszczenie nie służy ani Polsce, ani Ukrainie.

Tymczasem Polacy wciąż jadą

Spór o order toczy się w jednej warstwie relacji polsko-ukraińskich. W drugiej — od czterech lat — dzieje się coś zupełnie innego.

24 lutego 2022 roku, kilka godzin po rosyjskiej inwazji, pierwsi Polacy wsiadali w samochody i ruszali pod granicę. Nie organizacje, nie fundacje — ludzie. Jechali z jedzeniem, kocami, lekami, miejscem w samochodzie. W pierwszych miesiącach 7,6 miliona Ukraińców przekroczyło polską granicę — Polska stała się głównym centrum przyjmowania uchodźców. W marcu 2022 roku 94% Polaków popierało przyjmowanie ukraińskich uchodźców.

To był jeden z największych spontanicznych ruchów solidarności w historii Europy. Od wybuchu wojny do końca 2024 roku odnotowano 53 miliony przekroczeń polsko-ukraińskiej granicy, z czego ponad 50 milionów przez obywateli Ukrainy.

Trzy lata później ten zryw nie zniknął — przeistoczył się w coś trwalszego. Działają setki NGO i inicjatyw prywatnych, które regularnie zbierają pieniądze i sprzęt dla ukraińskich cywilów i wojska: pojazdy, żywność, drony. Jedną z najbardziej znanych inicjatyw prowadzi pisarz Szczepan Twardoch. Caritas Polska objął programem „Rodzina dla Rodziny” 3500 rodzin, sfinansował wakacje dla 10 000 dzieci, przeznaczył ponad milion euro na pomoc psychologiczną na Ukrainie. Polscy Ukraińcy wyposażyli 110. Brygadę Zmechanizowaną broniącą Awdijiwki przez dwa lata jej obrony.

W 2024 roku uchodźcy ukraińscy mieli netto 2,7% wkład w PKB Polski — jeden z najwyższych wyników wśród krajów przyjmujących.

To nie jest kraj, który odwrócił się od Ukrainy. Poparcie dla przyjmowania uchodźców spadło do 48% w październiku 2025 roku — najniższego poziomu od 2014 roku. Ale wciąż połowa Polaków deklaruje aktywne wsparcie. Po trzech latach wojny, po inflacji i zmęczeniu — to nie jest liczba do lekceważenia.

Ten kapitał zbudowali obywatele, nie politycy. I to właśnie politycy mogą go zniszczyć — jednym orderem wysłanym kurierem.

Ukrainian children are fleeing Russian aggression. Przemyśl, Poland 27/02/2022 Author:Mirek Pruchnicki

Propozycja pierwsza: Krzyż Wojskowy dla Ukraińskich Sił Zbrojnych

Zełenski, odsyłając order, napisał coś, co powinno być kluczem do dalszej rozmowy:

„Uważaliśmy, że to właśnie narodowi ukraińskiemu i naszej armii był adresowany w 2023 roku Order Orła Białego. Tak wtedy mówiono.”

To zdanie nie jest wymówką. To jest otwarte drzwi.

Polska mogłaby przez nie wejść — ale inaczej niż dotąd. Order Orła Białego może być nadawany wyłącznie osobom fizycznym, nie zbiorowościom. Istnieje jednak w polskim systemie odznaczenie, które może trafić do formacji walczącej: Krzyż Wojskowy. Polska mogłaby nadać go Ukraińskim Siłom Zbrojnym — armii, która od ponad czterech lat broni swojego kraju i Europy przed rosyjską agresją.

Byłby to gest bezprecedensowy w skali, ale logicznie spójny z intencją wyrażoną przy pierwotnym nadaniu orderu Zełenskiemu. Zamiast wyróżnienia dla jednego człowieka — wyróżnienie dla 800 000 żołnierzy. Zamiast gestu politycznego — gest wojskowy, bez partyjnego zabarwienia.

Co ważne: wyraźnie rozdzielałby dwie rzeczy, które w polskiej debacie zostały pomieszane. Decyzja Zełenskiego o nazwie jednostki — zła, nieprzemyślana, raniąca. Wysiłek zbrojny ukraińskich żołnierzy broniących Europy przed rosyjską agresją — niezależny od tej decyzji i niezmienny. Polska nie musi akceptować każdej politycznej decyzji Kijowa, żeby honorować armię, która od czterech lat umiera za wartości, które są też naszymi. I odpowiedź na słowa Zełenskiego: skoro chodziło o armię i naród ukraiński — niech to będzie dla armii ukraińskiej.

Propozycja druga: rewizja panteonu

Zełenski, uzasadniając zwrot orderu, rzucił Polsce wyzwanie, którego nie powinna zignorować:

„Skoro to odznaczenie może pozostawać w gronie osób takich jak Katarzyna II, Benito Mussolini czy Gerhard Schröder, Ukraina nie zamierza wdawać się w dalszy spór.”

Zamiast traktować to jako atak — potraktujmy to jako pretekst do czegoś, co Polska powinna zrobić niezależnie od ukraińskiego kryzysu: spojrzeć na panteon Orderu Orła Białego i zapytać, kto powinien tam pozostać.

Katarzyna II posiada Order Orła Białego — nadany jej przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Ta sama caryca, która w 1772 roku przeprowadziła pierwszy rozbiór Polski, a w 1795 roku doprowadziła do trzeciego. Obok niej w historycznym rejestrze kawalerów orderu figurują Aleksander Suworow — który w 1794 roku zarządził rzeź mieszkańców Pragi, prawobrzeżnej dzielnicy Warszawy — oraz Grigorij Potiomkin, wszechwładny faworyt Katarzyny. I kilku targowiczan — Polaków, którzy zaprosili rosyjską interwencję, która doprowadziła do rozbiorów.

Polska kapituła Orderu Orła Białego mogłaby podjąć formalny przegląd historycznych nadań i symbolicznie pozbawić odznaczenia tych, którzy działali przeciwko polskiej państwowości. Nie jako odpowiedź na Zełenskiego — ale jako akt własnej historycznej dojrzałości. Jako sygnał, że Polska rozumie, kto zasługuje na miano kawalera swojego najwyższego odznaczenia.

Przy okazji — taki gest mówiłby Ukraińcom coś ważnego: rozumiemy dekolonizacyjny kontekst, w którym wasza kultura jest zanurzona. Ten sam imperializm, który przez sto dwadzieścia trzy lata niszczył Polskę, niszczy dziś Ukrainę. I nie mamy zamiaru honorować jego architektów.

Propozycja trzecia: oczyścić atmosferę, nie zamiatać pod dywan

Nawrocki, ogłaszając odebranie orderu, wymienił wśród postępów ostatnich miesięcy coś konkretnego: zgody na poszukiwania i ekshumacje polskich ofiar w Ostrówkach, Woli Ostrowieckiej, Hucie Pieniackiej, Hołosku, Zboiskach, Ugłach i Puźnikach.

To jest fundament, który teraz jest zagrożony.

Ekshumacje ofiar rzezi wołyńskiej to nie gest polityczny. To obowiązek wobec ofiar i ich rodzin — konkretnych ludzi, którzy od dekad czekają na możliwość godnego pochówku swoich bliskich. Polska przez lata domagała się prawa do przeprowadzenia ekshumacji na terenie Ukrainy. Ukraina blokowała. Postęp ostatnich miesięcy był realny.

Polska może i powinna przyznać Ukraińcom prawo do czczenia własnych bohaterów — na ich własnych warunkach, w ich własnej narracji historycznej. Naród, który walczy o przeżycie, ma prawo szukać symboli oporu. Nie musimy się z tą narracją zgadzać. Musimy ją rozumieć.

Ale to nie może być droga jednostronna. W zamian Polska powinna postawić jeden, twardy warunek: prawda. Formalne ukraińskie zobowiązanie do kontynuacji i rozszerzenia prac ekshumacyjnych na wszystkie znane miejsca zbrodni wołyńskich. Nie jako warunek przyjaźni — jako warunek oczyszczenia. Żeby ofiary Wołynia miały grób. Żeby rodziny mogły się pożegnać. Żeby historia mogła zostać zamknięta — nie przemilczana, lecz opowiedziana do końca.

Ciała polskich ofiar są ważniejsze niż order.

Ten gest nie jest ustępstwem. Jest dowodem, że polska polityka historyczna ma cel — godność ofiar — a nie cel performatywny.

Pexels by Emmanuel Coden

Dwa dni do Gdańska

Ukraine Recovery Conference 2026 odbędzie się w Gdańsku 24–25 czerwca. Polska jest gospodarzem. Na sali będą setki delegatów z całego świata. Zaognienie sporu w przeddzień konferencji, jak napisał Tusk, „może doprowadzić do obniżenia rangi gdańskiej konferencji”.

Polska ma wybór. Może wejść na konferencję z orderem zwróconym przez kuriera — jako kraj skłócony ze swoim wschodnim sąsiadem w najważniejszym momencie jego odbudowy. Albo może wejść jako kraj, który zaproponował trzy konkretne gesty pojednania i który udowodnił, że potrafi być podmiotem polityki, a nie jej zakładnikiem.

Wszyscy wiemy, że w tym konflikcie jest tylko jeden wygrany. I obie strony powinny wykonać krok, który sprawi, że z tej sytuacji wyjdziemy mocniejsi.

Pexels by Roman Biernacki

Nad Wisłą — geopolityka, obronność, gospodarka.

Artykuł wyraża prywatne opinie autora. Dane: Fundacja im. Stefana Batorego, Edwin Bendyk, „Polska i Ukraina: pokonać przeszłość, wygrać przyszłość”, Warszawa 2026; Centrum Mieroszewskiego, badania opinii 2025; Rp.pl, Interia, 19–20 czerwca 2026.