Kurutulmuş Kekikte Yüksek Pirolizidin Alkaloid Seviyeleri: Sağlık Riski Değerlendirmesi

Pirolizidin alkaloidleri (PA), doğal olarak bazı bitkiler tarafından üretilen ve insan sağlığı için önemli riskler taşıyan toksik bileşiklerdir. Bu alkaloidler, özellikle karaciğer üzerinde toksik etkilere sahiptir ve genotoksik, kanserojen ve teratojenik özelliklere sahiptir. Kekik gibi otların kurutulmuş formunda PA’lerin varlığı, bu ürünlerin tüketimiyle birlikte insan sağlığı için potansiyel bir tehdit oluşturabilir. Bu rapor, kurutulmuş kekikte izin verilen miktarın 14,9 katı PA tespit edildiğinde insan sağlığı açısından, özellikle çocuklar ve hamile kadınlar için risklerin detaylı bir şekilde değerlendirilmesini amaçlamaktadır

Pirolizidin Alkaloidlerinin Kimyasal ve Toksikolojik Özellikleri

Pirolizidin alkaloidleri (PA), bitkiler tarafından üretilen heterosiklik bileşiklerdir ve yaklaşık 600'den fazla türü bilinmektedir. Bu alkaloidler genellikle Asteraceae, Boraginaceae ve Fabaceae gibi bitki familyalarında bulunur. PA’lerin toksik etkileri şunlardır:

• Hepatotoksisite: Karaciğer hasarı ve veno-oklüzif hastalığına (VOD) neden olabilir.
• Genotoksisite: DNA hasarına yol açabilir, bu da kanserojenik etkilere katkıda bulunur.
• Kanserojenite: Uzun süreli maruziyette karaciğer kanseri riskini artırabilir.
• Teratojenite: Gebelik sırasında fetus gelişimini olumsuz etkileyebilir, doğum kusurlarına yol açabilir.

PA’lerin yiyeceklerdeki varlığı genellikle, bu alkaloidleri içeren yabani otların kültür bitkilerine karışması veya bal arılarının PA içeren bitkilerden polen toplaması gibi yollarla gerçekleşir. Özellikle çay, otlar ve baharatlar gibi ürünler PA kontaminasyonuna yatkındır. Örneğin, EFSA Raporu bal, çay ve ot infüzyonlarında PA seviyelerinin yüksek olduğunu belirtmektedir.

Düzenleyici Limitler ve Tespit Edilen Seviye

Avrupa Birliği (AB), PA’lerin yiyeceklerdeki maksimum seviyelerini düzenleyen bir düzenleme yayınlamıştır (Regulation (EU) 2020/2040). Bu düzenlemeye göre:

• Kurutulmuş otlar için maksimum PA seviyesi 400 µg/kg’dır (borage, lovage, marjoram ve oregano hariç).
• Borage, lovage, marjoram ve oregano için maksimum seviye 1000 µg/kg’dır.
• Kekik (Thymus vulgaris), genel olarak “kurutulmuş otlar” kategorisine dahil edilir ve bu nedenle maksimum PA seviyesi 400 µg/kg’dır.

Kullanıcı tarafından belirtilen bilgiye göre, kurutulmuş kekikte PA seviyesi izin verilen miktarın 14,9 katı olarak tespit edilmiştir. Yani:

• İzin verilen maksimum seviye = 400 µg/kg
• Tespit edilen seviye = 400 × 14,9 = 5960 µg/kg

Bu seviye, AB düzenlemesine göre kabul edilebilir sınırların çok üzerindedir ve bu nedenle ciddi bir sağlık riski oluşturabilir. AB Düzenlemesi detaylı limitleri içermektedir.

Günlük Alım Tahmini ve Sağlık Riskleri

PA’lerin sağlık üzerindeki etkilerini değerlendirmek için hem akut hem de kronik maruziyet düzeyleri dikkate alınmalıdır. Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi (EFSA), PA’ler için bir akut referans doz (ARfD) önermemiştir, ancak bilimsel bir makale (PubMed, 2023) PA’ler için ARfD’nin yaklaşık 1 µg/kg vücut ağırlığı (bw)/gün olarak tahmin edildiğini belirtmektedir. Ayrıca, kronik maruziyet için marjinal maruziyet (MOE) yaklaşımı kullanılır ve EFSA, MOE’nin en az 10.000 olması gerektiğini önerir. MOE, şu formülle hesaplanır:

• MOE = BMDL10 / Günlük alım
• BMDL10: %10 fazladan kanser riski için alt sınır doz (lasiocarpine için 70 µg/kg bw/gün, EFSA Raporu).

Tipik Tüketim Miktarı ve Alım Hesaplaması

Kekik genellikle bir baharat olarak kullanılır ve günlük tüketim miktarı oldukça düşüktür. Örneğin:

• Yetişkinler için tipik bir porsiyon yaklaşık 1–2 gram olabilir.
• Çocuklar için daha az, örneğin 0,1–0,5 gram olabilir.

Örnek Hesaplama (Yetişkin için):

• Tüketilen kekik miktarı = 1 gram
• PA seviyesi = 5960 µg/kg = 5,96 µg/g (çünkü 1 kg = 1000 g)
• Toplam PA alımı = 1 g × 5,96 µg/g = 5,96 µg
• Yetişkin vücut ağırlığı = 70 kg
• Günlük alım (µg/kg bw/gün) = 5,96 µg / 70 kg = 0,085 µg/kg bw/gün

Akut Risk Değerlendirmesi:

• ARfD = 1 µg/kg bw/gün
• Hesaplanan alım (0,085 µg/kg bw/gün) < ARfD (1 µg/kg bw/gün)
• Bu nedenle, tek seferlik tüketim için akut toksisite riski düşüktür.

Kronik Risk Değerlendirmesi:

• BMDL10 = 70 µg/kg bw/gün
• MOE = 70 / 0,085 ≈ 823
• MOE < 10.000 olduğu için kronik maruziyette kanserojenik risk vardır.

Çocuklar için Hesaplama (10 kg vücut ağırlığı):

• Tüketilen kekik miktarı = 0,1 gram (gerçekçi bir miktar)
• Toplam PA alımı = 0,1 g × 5,96 µg/g = 0,596 µg
• Günlük alım = 0,596 µg / 10 kg = 0,0596 µg/kg bw/gün

Akut Risk Değerlendirmesi:

• ARfD = 1 µg/kg bw/gün
• Hesaplanan alım (0,0596 µg/kg bw/gün) < ARfD (1 µg/kg bw/gün)
• Ancak çocukların daha hassas olması nedeniyle risk daha yüksektir.

Kronik Risk Değerlendirmesi:

• MOE = 70 / 0,0596 ≈ 1174
• MOE < 10.000 olduğu için kronik risk vardır ve çocuklar için daha büyük bir endişe kaynağıdır.

Hamile Kadınlar için Risk: PA’ler teratojeniktir ve gebelik sırasında düşük dozlarda bile fetus gelişimini etkileyebilir. Yukarıdaki hesaplamalar, hamile kadınlar için de geçerlidir ve ek riskler içerir. Özellikle, AGES Raporu hamile kadınlar ve çocuklar için PA’lerin risklerini vurgulamaktadır.

Sonuç ve Tavsiyeler

Kurutulmuş kekikteki yüksek PA seviyesi (5960 µg/kg), AB düzenlemelerine göre kabul edilebilir sınırların çok üzerindedir ve insan sağlığı için ciddi riskler taşır. Özellikle:

• Çocuklar: Kronik maruziyette kanserojenik risk yüksektir ve akut toksisite de daha fazla etkileyebilir.
• Hamile Kadınlar: PA’lerin teratojenik etkileri nedeniyle gebelik sırasında tüketim risklidir.
• Genel Popülasyon: Düzenli tüketimde kronik sağlık riskleri vardır.

Tavsiyeler:

• Bu kekik ürününün tüketimi durdurulmalıdır.
• Tarım ve hasat yöntemlerinde iyileştirmeler yapılmalıdır (örneğin, yabani ot kontrolü).
• Tüketici bilinçlendirilmeli ve yüksek PA içeren ürünlerden kaçınılmalıdır.
• Düzenli olarak PA testleri yapılmalıdır.

Ana Kaynaklar

Pyrrolizidine alkaloids exposure assessment

Pyrrolizidine alkaloids in food and feed

Risk assessment of short-term intake of pyrrolizidine alkaloids

Pyrrolizidine alkaloids health impacts

Pyrrolizidine alkaloids occurrence in food

Pyrrolizidine alkaloids in food and feed scientific opinion

Dietary exposure assessment to pyrrolizidine alkaloids

Pyrrolizidine alkaloids health risks

EU regulation on pyrrolizidine alkaloids limits