Zihinsel Geviş Getirme

“Vakit varken tomurcukları topla. Zaman hala uçup gidiyor ve bugün gülümseyen bu çiçek, yarın ölüyor olabilir…”/Dead Poets Society’1989

Photo by Md Mahdi on Unsplash

Mesleğimin veya biyolojinin hayret ettiğim ya da olağan dışı dikkatimi çeken mekanizmalarını sosyal konuları açıklarken kullanmayı seviyorum… Veteriner tıpta ruminantlar denilen inek, koyun, keçi ve deve gibi hayvanlar için “ruminasyon” yani “geviş getirmek” hayvanlar sadece bir sindirim adımı değil; hayatta kalmalarını, enerji üretmelerini ve sağlıklı olmalarını sağlayan mucizevi bir biyolojik sistemdir. Hızlıca yuttukları otları sakin bir köşeye çekildiklerinde midelerinden ağızlarına geri çağırır ve tekrar çiğnerler. Bu, onlar için yalnızca bir beslenme safhası değildir; bu işlem onların besinlerden en yüksek verimi almalarını sağlar… Aynı tabir bir süredir psikolojide de kullanılıyor: “Psikolojik ruminasyon!”

Bilhassa çağdaş İnsanlar olarak taze bilgi, fikir ve duygular yerine eski acıları, utançları ve keşkeleri zihnimize geri çağırıp çiğnemeye başladığımızda, bu süreç bizi beslemek yerine zehirlemeye başlar. Psikolojide ruminasyon olarak adlandırılan bu durum, zihnin geçmişteki olumsuz bir olaya takılıp kalarak, aynı düşünceleri çözüm üretmeden sürekli döndürüp durmasıdır. Bu patolojik hal (zihninde geviş getirme) adeta yaşamı durduran bir etkiye sahiptir. İnsanoğlu söylenememiş bir sözü veya yaşanmış bir hayal kırıklığını zihnine geri çağırdığı zaman ne kadar çiğnerse çiğnesin bir türlü sindiremez veya yutamaz… Burada yapılması gereken çiğnemeye hiç başlamadan o düşünceyi zihinden tükürmekten başka bir şey değildir!

Bu zihinsel patinajın günlük hayatta çok tanıdık ve bazen trajikomik yansımaları vardır. Örneğin, iş yerinde birisi size iğneleyici bir laf ettiğinde o an dondunuz kaldınız diyelim. Eve gidip yatağa yattığınızda o anı zihninize geri çağırır, “aslında şöyle demeliydim, keşke şu lafı yapıştırsaydım” diye hayali senaryolar kurarsınız…Yahut trafikte haklı olduğumuz halde tartıştığımız birine karşı “şunu da söyleseydim ne iyi olurdu” dediğimiz anlar olmamış mıdır?… Olay bitmiş, karşı taraf muhtemelen uyumuştur bile; ama siz o “bayat otu” zihninizde çiğnemeye devam ederek gereksizce asabınızı bozar, öfkenizi taze tutarsınız.

Photo by Uriel Soberanes on Unsplash

Bir başka sahnede, sevdiğiniz birine mesaj attığınızı ve cevap gelmediğini düşünün. Zihniniz hemen “kesin bir şey yaptım”, “acaba o şakaya mı alındı?” gibi soruları dolaşıma sokar. Mesaj kutusuna girip kendi attığınız mesajı defalarca okur, hatalı bir kelime ararsınız… Zihniniz bir cevap bulamaz ama kafanızın içinde dönüp duran bu sorular enerjinizi emip tüketir. Hatta bazen sadece trafikte bir yol ayrımını kaçırdığınız için yol boyunca kendinize kızar, “Neden navigasyona bakmadım?” diye kendinizi hırpalarsınız. Oysa bir şekilde yanlış yola girilmiştir ve geri dönüş yoktur; zihin ise içinde bulunduğu yola odaklanmak yerine, o 5 saniyelik hatayı gevşeyip durur. Bu durum, beynin çözüm üretmek yerine sadece o anda “hissedilen acıya” odaklanmasıdır. Çamura saplanan bir arabanın patinaj yapması gibi… Motor gürültüyle çalışsa da araç bir milim bile ilerlemez.

Bu zihinsel döngüyü kırmak ve o düşünceleri ait oldukları yerde, yani geçmişte bırakmak için şu üç adımı uygulayabilirsiniz:

💡 1. Dikkati Başka Yere Yönlendirin (2 Dakika Kuralı); Zihinsel geviş getirmenin panzehiri zihinsel harekettir. Döngünün başladığını fark ettiğiniz an, zihninizi zorlayacak başka bir işe geçin. Bir bulmaca çözün, bir iki sayfa kitap okuyun veya maneviyatınızı tazeleyecek dualar okuyun. Hatta kalkıp 2 dakika bilinen kültür fizik hareketlerini yapın. Araştırmalar, dikkati sadece 2 dakika boyunca başka bir yöne çekmenin döngüyü kırabildiğini gösteriyor.

💡 2. “Neden?” Yerine “Nasıl?” Diye Sorun; “Neden ben?” veya “Neden böyle oldu?” soruları sizi geçmişe hapseder. Bu soruları, “Bir dahaki sefere benzer bir durumda nasıl farklı davranabilirim?” veya “şu an durumu düzeltmek için ne yapabilirim?” soruları ile değiştirin. Soruyu eyleme dönüştürmek, zihnin çiğneme işlemini bitirip sindirime geçmesini sağlar. Saplantıların, ödevlerin önüne geçmesine müsaade etmemek lazım!

💡 3. Bir “Endişe Randevusu” Belirleyin; Eğer o düşünceyi zihninizden atamıyorsanız, onunla bir şahsiyet gibi pazarlık yapın. “Şu an meşgulüm ama saat 18:00'de seninle 10 dakika boyunca ilgileneceğim” deyin. O saat geldiğinde ise düşüncelerinizi bir kâğıda yazın. Yazı yazmak, havada uçuşan soyut düşünceleri somutlaştırır ve zihniniz onları “işlenmiş dosya” olarak görüp rahatça rafa kaldırabilir.

Photo by onlyprivatescene on Unsplash

Zihinsel geviş getirme insanın ruhunu acıktırır…Ruhun gıdasız kalması daima huzursuzluk getirir… Basit şeyler yüzünden ruhunuza açlık çektirmeyin, hayatınızı zindana çevirmeyin… “İyi hayat” geri çağrılan ekşi hatıralarda değil, bir kez yutulup tecrübeye dönüştürülmüş anların huzurla yaşanıyor olmasında gizlidir. Bu anlamda “Baht-ı Yâr olmak” tabiri ne güzeldir… Zihninize geri gelen o “bayat, acı ve işe yaramaz otları” serbest bırakın… Çünkü yaşadığımız hayat, sürekli arkaya bakarak yürünemeyecek kadar kıymetli bir yoldur. Kurtulun saplantılardan…

“Hoşça bak zâtına kim zübde-i âlemsin sen,

Merdüm-i dîde-i ekvân olan âdem teksin sen.”

Şeyh Galib’in bu ölümsüz mısraları, zihinsel geviş getirmenin yarattığı o karanlık dehlizden çıkışın en güzel anahtarı gibi değil midir? Kişi, zihnindeki o “bayat düşünceleri” çiğnemeyi bırakıp kendi özüne odaklandığında, o düğümler de birer birer çözülecektir. Öte yandan bu, bizdeki zaman bilinci seviyesiyle doğrudan ilgili bir haldir! Şu gerçek daima bize kılavuz olsun isterim: Ömür kısa, vakit dar; geri getirip müdahale edemeyeceğimiz anlar, bize ödevlerimizi unutturmasın!