Anna Rajecka na Salonie Paryskim 1791: pięć pasteli

Rewolucyjny Paryż w 1791 roku oddychał nerwowo, kiedy w Luwrze otwierano Salon, a przy wejściu rozdawano drukowany katalog. Anna Rajecka wcisnęła się w tłum. Liczyło się dla niej jedno: czy w spisie artystów znajdzie się jej nazwisko.

Stypendium od Stanisława Augusta dawało oddech, ale było też umową. Jeśli nazwiska nie było w katalogu, Paryż stawał się kosztowną pomyłką, a Warszawa mogła zakręcić kran z pieniędzmi.

Przy stole z katalogami znalazła je wreszcie, tylko nie jako „Rajecka”. W 1788 roku wyszła za mąż za artystę i teoretyka sztuki Pierre’a-Marie Gault de Saint-Germaina, więc w paryskich drukach figurowała jako Mad. Gault de Saint-Germain. Pod tym nazwiskiem katalog Salonu z 1791 roku przypisuje jej pięć pozycji: cztery portrety (161, 166, 341, 751) oraz jedną scenę, nr 90 — Le Satyre & le Passant.

Lato, autorka Anna Rajecka

Pięć pasteli

Salon paryski w 1791 roku nie był zwykłą wystawą. Rewolucja Francuska w 1789 poprzestawiała zasady i rozluźniła dawne reguły. Instytucja, która wcześniej pachniała przywilejem i pieczątką Akademii, zaczęła działać szerzej, także dla twórców spoza stałego kręgu. Dla cudzoziemki oznaczało to możliwość wejścia do obiegu bez nazwiska odziedziczonego po profesorach.

Fragment indexu wystawy 1791 r. Cztery pastele 90, 161, 166, 751 przypisane do Mme Gault de Saint-Germain (nazwisko zamężne Anny Rajeckiej). Uwaga: praca 341 jest błędnie przypisana do jej męża: M. Gault (patrz dalej)

Rajecka wystawiła pięć pasteli, w tym cztery portety. Portret w oleju wymagał czasu, przestrzeni, dłuższych sesji i droższego rytmu pracy. Pastel pozwalał zamknąć zlecenie sprawniej, a paryski klient lubił tempo.

W Salonie chodziło też o dowód publiczny. Klienci chcieli widzieć, że artystka przeszła selekcję. Krytycy chcieli mieć nazwisko do odnotowania. Rywale chcieli wiedzieć, z kim konkurują. Katalog załatwiał to jednym ruchem.

Portret Ignacego Potockiego, autorka Anna Rajecka

Stypendium w Paryżu

Rajecka przyjechała do Paryża w 1783 roku. Zaczęła karierę w Warszawie, w środowisku portretowym. Uczyła się u pastelisty Louisa-François Marteau, a jej edukacja mogła zahaczać także o krąg Marcella Bacciarellego, malarza królewskiego. To nie było wyłącznie szkolenie ręki, ale wejście do zawodu, w którym zamówienia krążyły po salonach, nie po galeriach.

Królewskie stypendium otworzyło drogę do Francji, ale niosło zobowiązania. Dwór oczekiwał prac, przesyłek, konkretu. W praktyce Rajecka była inwestycją: miała przywieźć do Warszawy paryski styl i paryskie nazwiska, najlepiej na portretach.

W Paryżu liczył się też adres. Rajecka mieszkała w galeriach Luwru, blisko tego, co dla artystów było środkiem obiegu: pracowni, wystaw i rozmów, w których rodziły się zamówienia. Trzeba było bywać, pokazywać prace i utrzymywać relacje.

I trzeba było przetrwać. Portrecistka bez stałych zamówień szybko stawała się dłużniczką. Stypendium było buforem, lecz nie gwarancją. Paryż kosztował.

Śpiąca dziewczyna, autorka Anna Rajecka

Portret jako waluta

Rajecka miała coś, co Paryż rozumiał. Portret nie był tylko pamiątką. Był deklaracją pozycji. Wystarczyło, że artystka umiała oddać skórę, tkaninę i spojrzenie, a klient dostawał wizerunek do pokazania światu.

Z Warszawy przyszły pierwsze duże nazwiska. Jednym z materialnych śladów jej pracy pozostał pastelowy Portret Ignacego Potockiego, datowany na okolice 1784 roku. Takie zamówienia trzymały ją przy życiu artystycznym i towarzyskim. Dawały też argument dla dworu: pieniądze nie poszły w próżnię.

W kontaktach z Warszawą pojawiał się Filippo Mazzei, pośrednik i organizator królewskich spraw na Zachodzie. Korespondencja tego typu miała w sobie chłód księgowości. Talent był ważny, ale liczyła się też terminowość, liczba prac i ich jakość w oczach zamawiających. Rajecka funkcjonowała więc w podwójnym nacisku: paryski rynek chciał świeżości i szybkości, a warszawski patron chciał dowodu postępu.

Dla kobiety dodatkowe ograniczenia bywały praktyczne. Warsztat można było mieć, lecz dostęp do sieci bywał trudniejszy. Wiele drzwi otwierało się przez czyjeś przedstawienie, przez salon, przez protekcję. Pastel pomagał, bo dawał wynik szybko, a wynik był najlepszą rekomendacją.

W jej dorobku zachowały się też prace bardziej intymne, jak Dziewczyna z gołąbkiem i Śpiąca kobieta. Z kolei pastel Lato wszedł do obiegu kolekcji jako jeden z jej rozpoznawalnych obrazów.

Dziewczyna z gołąbkiem (Alegoria utraconej niewinności), autorka Anna Rajecka

1792: wyjazd z miasta

Rok po Salonie warunki zmieniły się brutalnie. W 1792 roku Rajecka przestała otrzymywać królewskie stypendium. W tym samym czasie Paryż przestał być stabilnym miejscem dla rynku portretu. Niepewność polityczna uderzała w zamówienia, w bezpieczeństwo, w codzienną logistykę życia.

Rajecka i jej mąż wyjechali do Clermont-Ferrand, miasta w Owernii, daleko od paryskich napięć. Mąż, Pierre-Marie Gault de Saint-Germain, zajmował się nauczaniem i pisaniem o estetyce. Rajecka nadal malowała, choć źródła mówiły o tym okresie skąpo. W 1797 roku urodziła syna, Pierre’a-Xaviera. Życie przesunęło się z publicznego obiegu Salonu do rytmu prowincji.

Ten wyjazd miał też cenę zawodową. Portrecistka żyła z bliskości klientów. Kiedy znikał Paryż, znikał ruch zamówień, rozmów i poleceń. Można było malować dalej, lecz trudniej było odbudować pozycję, którą Salon dopiero co podniósł.

Ślad w katalogu

Po latach Rajecka wróciła do Paryża. Daty jej śmierci w źródłach rozchodziły się między 1830 i 1832, co dobrze pokazywało, jak łatwo artystka bez instytucjonalnej legendy rozpływała się w rejestrach.

Jej najtwardszy znak rozpoznawczy pozostał prosty i paryski: numery przy nazwisku w katalogu Salonu z 1791 roku. Obok tego został jeszcze drugi ślad, materialny i spokojniejszy. Portret Ignacego Potockiego przetrwał w zbiorach, a pastele z jej warsztatu nadal są łatwo rozpoznawalne. Robiła portrety, rozpoznawalne z daleka i przekonujące z bliska.

Adam Kieżun, 2025

Źródła

1. W **katalogu Salonu 1791 przy Madame Gault de Saint-Germain (née Rajecka) jest pięć liczb: 90, 161, 166, 751:**

• №90 — Le Satyre & le Passant
• №161 — Portrait de M. Charles Lameth, Député à l’Assemblée Nationale
• №166 — Portrait ovale de Femme
• №341 — Autre, idem “Inny, to samo’ (czyli kolejny portret o tym samym tytule co wpis wyżej)”
• №751 — Portrait de M. Giroult, Peintre
• Uwaga: oryginalny katalog wystawy paryskiej z 1791 zawiera błąd: Praca №341 jest przypisana Annie w spisie prac “341. Autre, idem. Par Mad. Gault de Saint-Germain.” ale jej mężowi w indeksie “M. Gault, P., n» 325, 341.”

2. AWARE (biogram podstawowy, oś czasu: Warszawa–Paryż–Salon 1791–Clermont-Ferrand, nauczyciele, Mazzei, stypendium, syn): AWARE Women artists / Femmes artiste

3. Neil Jeffares, Dictionary of pastellists before 1800 (hasło o Rajeckiej / Mme Gault de Saint-Germain): http://www.pastellists.com/Articles/GaultA.pdf

4. BnF LibGuides, „Salon officiel” (informacja o dopuszczeniu wszystkich artystów od 1791): BNF Libraries

5. Gallica (BnF), katalog/druk Salonu z września 1791: https://gallica.bnf.fr/ark%3A/12148/bpt6k850492x Uwaga: na tej liście są tylko portrety 161, 166, 325 i wszystkie przypisane do “M. Gault de Saint-Germain” (męża Anny)

6. MNW Zbiory Cyfrowe: Dziewczyna z gołąbkiem; Śpiąca kobieta: Muzeum Narodowe w Warszawie+1

7. Wilanów (materiał wiedzy z podpisem obiektu Potockiego): wilanow-palac.pl

8. Collection des livrets des anciennes expositions depuis 1673 jusqu’en 1800

Strona z katalogu wystawy 1791 pokazująca, że pozycja 341 była pracą Anny Rejeckiej (Mme Gault de Saint-Germain)