Ala Suresi -1 : Tesbih ve Soyutlama

سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْاَعْلٰىۙ

1- A’la olan, yüce Rabbinin ismini tesbih et!

Tesbih Sebbeha kökünden gelir. Sebbaha ise bir kuşun uçup uzaklaşması, bir balığın yüzüp uzaklaşması, anlamlarında kullanılmış. Genel olarak kusur ve noksan sıfatları Allah’a yakıştırmamak, onları zihinsel olarak uluhiyet kavramından uzaklaştırmak demektir.

[[13- Rad 13]] de gök gürültüsünün ve [[Melek]]lerin tesbihi ve [[Hamd]] ettiği söylenir. [[17- İsra 44]] de de [[Semavat]] ehlinin ve yerde bulunanların tesbih ettikleri ama doğrudan anlaşılmadığı ifade edilir.

Lokal bakıldığında, yani zamansal, mekansal ve ilişkisel olarak kısıtlı bir açıdan bakılınca, yada [[Ehadiyyet]] çerçevesinden bakılınca hadiselerde kusurlar, eksiklikler görünür. Bir balık yüzlerce yumurta çıkarır, bunların çok azından balık çıkar. Sebepler ve aracılar bu kusur ve eksiklikleri üstlerine çekerler. İlk olarak göze de akla da onlar görünür kusurların kaynağı olarak. Bu şekilde şuurlu olmasa da tesbih etmiş olurlar.

Ayette Rabbini tesbih et demiyor, [[Rabbinin İsmi]]ni diyor. Bu kullanımı [[96- Alak 1]] de bismi rabbikellezi khalak olarak görmüştük. Bu kontekst özelinde doğrudan Rabbini değil Rabbinin ismini demesi, nihayetinde gözlem dünyasında bizim Rabbin ismi ile muhatap olduğumuza işaret eder ve hatırlatır. Onun da tesbih edilmesi gerektiği, yani gözlemlerimiz lokal perspektifte kaldığı için ve gerçekliği bütünüyle bir anda göremediğimiz için dış dünyada yapılan gözlemleri tesbih ile proses etmemiz gerektiği bildirilir. Bunun da iki yönü var:

1. Yani zahirde görünen kusur ve noksanlıkları (yani yokluk işaretlerini) perspektifimizin darlığına hamletmek. Rabbini zahirde gördüğün kusurlu ve noksan işler ile tesmiye etme, isimlendirme, bunu ona yakıştırma. Lokal ve Global Perspektifleri göz önünde bulundur ve gördüğün kusur varsa bunun perspektifinin lokal olmasına bağla. Stephen Wolfram bu anlam için insan yada herhangi bir gözlemci [[Computationally Bounded]] olduğu için [[Computationally Irreducible]] olan bazı şeyleri anlamlandıramaz, random der diyor.
2. Gördüğümüz fenomenlerde, hadiselerde gerçekte yapanın, işleyenin Allah olduğunu kabul ve ikrar etmek, sebeplere tesir-i hakiki vermemek. [[6- Enam 100]]: سُبْحَانَهُ وَتَعَالٰى عَمَّا يَصِفُونَ۟ Subhanehu ve Teala amma yasifun (Subhandır ve yücedir onların tavsiflerinden [[16- Nahl 1]] [[16- Nahl 3]] Subhanehu ve teala amma yuşrikun (Subhandır ve yücedir onların şirklerinden). Kuranda Subhanehu geçen her yerde şirk konusu işlenir.

Zaten [[87- Ala 1]] ayetinin hemen devamında ellezi khalaka fesevva (o ki yarattı ve düzenledi) diyor, dış dünyadaki gözlemlerimize nazarı çeviriyor. [[96- Alak 1]]de ikra bismi rabbikellezi khalak (yaratan rabbinin ismi ile oku) ayetine paraleldir. Hatırlayalım Alak Suresi okumalarımızı. Yaratılanı her türlü okursun ama yaratılan Rabbin ismi ile okumamız isteniyor. Belli bir paradigma ile, yaratılan-yaratılış-yaratan ilişkilerinin Rububiyet çatısı altında yani tekamül, gelişme, kemaline doğru ilerleme çerçevesi ile okumamız isteniyor. Şimdi de A’la olan Rabbinin İsmini tesbih et ki o yarattı, tesviye etti, o ki takdir etti, yol çizdi ve yoluna iletti buyruluyor. Kader ve kolay olana yolunu kolaylaştırmak, sevketmek konusuna ayrıca girmemiz lazım.

Ayette senin Rabbin diyor. [[Rububiyet]]in geldiği yerde mahluk ile insan arasındaki ilişki, mahluk üzerinden insanı terbiye ve neticesinde de tekamül anlatılır. [[Rububiyet yaratılanı kemaline iletir]]. [[Alak Suresi 1–5 dersi muhtevası]]nda da gördüğümüz üzere her şeyi yaratan, insanı da yaratan aynı Zattır. [[İnsan Kainat ve Uluhiyet]] arasında mütekabiliyet ilişkisi kurar.

A’la Türkçede yüce diyoruz. Esasında azim/azamet, kebir/kibriya, mecid kavramlarından farklı. A’lada, ulviyette soyutlama (tecerrüd) ile bir yücelik verme anlamı var. Soyutlama ontolojik genelleştirme ile olur. Kahve fincanını yaratan ve şekillendiren bir ustayı “fincancı” ismiyle tanıdık diyelim. Dükkanına gittik, baktık ki sadece fincan yok, başka kap kacaklar da yapıyormuş. Sonra dedik ki bu ustanın ismi meğer daha a’la imiş, fincandan soyutlayıp, “seramikçi” diye genelleştirdik. Artık sadece fincan değil tüm seramikleri yapan ve şekillendiren dedik. Sonra bir baktık ki yandaki ağaç işleme, marangozluk dükkanı da ona ait. Dedik ki bu usta seramikçiden de a’la imiş, meğer herşeyi yapan bir “sanatçı” imiş. Soyutlama derken bunu kastediyorum. Daha kapsamlı bir anlam seviyesinden anlamaya çalışma. Lokalden globale doğru anlam çerçevesinin sınırlarını genişletme.