Een slimme overheid is op haar toekomst voorbereid

Na bijna 20 maanden pandemie, een kabinet dat bijna de helft van die tijd demissionair is en een tot op het bot verdeelde samenleving kunnen we een paar rekeningen opmaken. De eerste? Wij hebben, als volk, zelf gekozen voor onze problemen. Ten tweede? Ze zijn het resultaat van beleid en niet van wanbeleid.

Te beginnen met dat laatste punt: beleid en geen wanbeleid. Hoe je het ook went of keert, sinds de Tweede Wereldoorlog, of er nou meer links of rechts leiderschap was, is er een sterk sociaal vangnet opgebouwd. Ziekenfonds, bijstand, werkloosheidsuitkeringen, etc. Ook werd/bleef de vrije markt in een aantal sectoren (OV, zorg, communicatie) aan banden gelegd om toegang voor iedereen mogelijk te houden. Sinds de jaren 80 werd de roep op privatisering en decentralisatie steeds sterker: er kwam een einde aan PTT Post, de NS mocht niet langer een monopolie hebben, en in plaats van het ziekenfonds kregen we de zorgtoeslag — keuzes die gepresenteerd werden als kostenbesparing en kwaliteitsgroei voor de consument: privatisering zou immers leiden tot concurrentie zou leiden tot lagere prijzen en betere service. Helaas werd als snel duidelijk dat dit doel niet bereikt zou worden, maar toch zette de ontwikkeling zich door.

Postbezorging ging van eigenaar naar eigenaar, postbezorgers raakten vaste contracten kwijt, de kosten van postbezorging in Nederland, vergeleken met die van vele andere landen in Europa en de wereld, zijn astronomisch. De kosten van het onderhouden en draaiende houden van treinen en ander OV in Nederland bleken niet erg aantrekkelijk voor concurrenten, dus de spelers in het veld bleven beperkt, maar door de (semi-)privatisering van de NS moesten de prijzen van kaartjes omhoog. En de zorg… Oh jee, de zorg…

Het is al generaties duidelijk dat de vraag om zorg in Nederland alleen maar omhoog zou gaan in de komende decennia, maar stevige investeringen bleven uit. Als kind van de jaren 80 — en destijds een jong meisje — herinner ik mij de slogan “een slimme meid is op haar toekomst voorbereid” maar al te goed. Op de basisschool hadden wij meerdere uitjes naar technische bedrijven en universiteiten, allemaal deel van het plan meer meisjes richting de techniek te sturen. Op de middelbare school was er het vak techniek en zelfs in handvaardigheid leerden we solderen en met elektrische circuits werken. De boodschap was duidelijk: jongedames, jullie denken misschien dat techniek moeilijk is, of niet leuk, maar je hebt het mis én je plant je leven verkeerd als je niet de beta-kant uitgaat.

De campagne leidde niet tot de beoogde resultaten (misschien hadden ze ook wat meer oog moeten hebben voor hoe inclusief het werkveld zou zijn of het seksisme van beta-docenten als de mijne, die me vertelde dat ik te dom was voor wiskunde A, het nooit zou begrijpen en dat ik het maar beter op kon geven), maar desondanks was het wellicht een goed idee geweest om de jongens van mijn generatie (en die erna) ook wat meer open te laten staan voor zorgende beroepen (in de zorg, maar bijvoorbeeld ook als basisschooldocent). Maar nee, de feminisering (en daarmee afnemend respect en vergoeding — bedankt, patriarchaat!) van de zorg zette zich door en bleek in combinatie met liberalisme een giftige cocktail.

En nu zitten we met de gebakken peren. Er is weinig respect voor de zorg (artsen deels uitgezonderd), hoge werkdruk en de vraag is geëxplodeerd — corona, ja, maar mensen leven ook langer, worden ouder, steeds meer kankers worden een chronische aandoening, etc. De hogere vraag had echter geen probleem hoeven zijn. De overheid had al jaren geleden kunnen zeggen, weet je, wij vinden de zorg zo belangrijk dat we de regie meer gaan terugpakken, meer gaan betalen, bonussen regelen voor mensen die zich laten omscholen of voor jongeren die voor de zorg kiezen. Ze hadden collegegeld/studiegeld kunnen verlagen voor zorgberoepen. Ze hadden de wildgroei aan thuiszorgbedrijfjes kunnen voorkomen, de alfahulp kunnen behouden, vaste contracten kunnen stimuleren. Het geld is er, dat is nu wel duidelijk. Er zijn miljarden gestoken in het draaiende houden van mega-corporaties als de KLM en kleine bedrijfjes als de lunchroom om de hoek. De zorg? Die kreeg applaus.

Het lullige is dat je niet kan eten van applaus, maar dat het vooral niet uitmaakt als er weer een golf patiënten aankomt, als je weer een kankeroperatie moet uitstellen en de paniek van de patiënt in de ogen ziet en in de stem hoort, als je weer een familielid van iemand met een hartaandoening moet vertellen dat ze het helaas niet gered hebben en de vraag “maar wat als ze eerder een operatie gehad hadden” tussen jullie inhangt, als je weer aan de telefoon moet uitleggen dan iemand nog langer met de huidige pijn zal moeten leven want er is gewoon geen bed meer. Maar dat bed staat er. Misschien staat het zelfs leeg. Maar collega na collega brandt op, vertrekt, gaat iets anders doen, kan gewoon niet meer. Applaus is lief, geld is leuker, maar uiteindelijk is het uitzichtloosheid van de situatie en het menselijk lijden van ons zorgpersoneel wat het grootste probleem is. En daarvoor hebben we gewoonweg meer mensen nodig.

Het lullige daarvan is dan weer dat meer mensen ook niet direct de oplossing zijn. Nieuwe medewerkers hebben begeleiding nodig, moeten ervaring opdoen, zullen ook deels uitvallen. Maar dat zijn geen redenen om niet een begin te maken. Als de overheid aan het begin van de pandemie had besloten om een deel van de miljarden voor de economie in een Marshallplan voor de zorg te steken: omscholingsbonus, geen opleidingsgeld, intensieve offline opleiding, snelle on-the-job training en uitzicht op een goed salaris– dan hadden we nu duizenden bijna-opgeleide zorgmedewerkers kunnen hebben, daar ben ik van overtuigd. En ja, dat zou duur geweest zijn, maar niet onbetaalbaar, zoveel is nu wel duidelijk.

In het liberalisme, of we het nou over sociaal- of conservatief-liberalisme hebben, staat het beperken van overheidsinmenging centraal. Dat is een van de kernpunten. Een ander kernpunt? De vrije markt. Wat echter problematisch is in de huidige interpretatie van liberalisme in de Nederlandse politiek is dat op het moment dat de vrije markt niet zaligmakend lijkt te zijn, overheidsinmenging opeens het grootste goed is. Dat hebben we gezien in de economische crisis van 2008, toen de banken alleen overeind konden blijven met overheidssteun, en in deze crisis nu ook weer. De economie is te groot om te falen en dus wordt alles uit de kans gehaald om dat te voorkomen — dus ook overheidssteun.

Maar de zorg, als niet volledig private sector, heeft weinig te maken met de economie en hoeft dus niet op dezelfde manier gesteund te worden. Door een crisis als de huidige, na jaren van bezuinigingen, beperkingen, en weigering om te investeren, komt het liberale regeringen als de onze juiste ten goede wanneer de zorg faalt. Zij zullen het immers kunnen gebruiken als bewijs dat zelfs een cruciale sector als de zorg niet-gouvernementeel zou moeten zijn en dat de vrije markt de enige redding is. Iets soortgelijks zien we in de toeslagenaffaire: er zijn oplossingen die voornamelijk bestaan uit heel veel geld tegen het probleem aansmijten, zelfs als dat betekent dat er misschien een paar mensen die het niet verdienen iets krijgen. Heel veel geld betekent ook experts binnen de Belastingdienst vrijspelen om zich volledig hierop te richten, nieuwe mensen aannemen om de gaten te vullen, en wederom een Marshallplannetje op te stellen om de boel zo in te richten dat (1) het huidige probleem wordt opgelost en (2) het nooit meer voor zal komen. Maar waarom zou je dat doen als het ook een chaos kan worden en je er straks een heleboel private consultants voor in kan huren? Dat is beter voor de economie!

In het Engels heet dit “weaponized incompentence”: incompetentie als wapen. Een andere goede Engelse term voor deze situatie is “it’s a feature, not a bug”, wat we hier het best kunnen vertalen als: het is geen wanbeleid; het is beleid. De economie is heilig, maar de zorg is niet de economie. Toeslagen zijn niet de economie. In die gevallen valt een liberale regering, zelfs een sociaal-liberale (looking at you, D66), terug op de kernwaarde van “beperken overheidsinmenging”. Alleen wanneer de economie niet zaligmakend blijkt is alle inmenging geoorloofd.

En laat één ding duidelijk zijn: als volk hebben wij hier zelf voor gekozen. De VVD is al meer dan 10 jaar de grootste partij en heeft in de afgelopen 50 jaar maar 15 jaar in de oppositie gezeten. Sinds 1994, dus de afgelopen 28 jaar, heeft de VVD maar 4 jaar geen deel uitgemaakt van de regering. Het gebrek aan interesse in de zorg en in de mensen die de dupe zijn geworden van de toeslagenaffaire zijn direct resultaat van het liberale gedachtengoed en kunnen dus niet opgelost worden met meer liberalisme. Alleen is dat wel waar wij als volk voor blijven stemmen — de laatste keer met een sociaal-liberaal sausje, maar ook dat zal niet voldoende zijn.

Ik heb geen stemadvies. Ik geloof zelf niet dat een politieke partij of stroming de huidige problematiek aan kan pakken. Maar wij kunnen zelf wel onze volksvertegenwoordiging verantwoordelijk houden. Door te stemmen, ja, maar ook door de hypocrisie te benoemen, door in gesprek te gaan binnen en buiten onze bubbel en door ons bewust te worden van de keuzes die de politiek maakt en het feit dat het keuzes zijn. Wellicht zal dan het leiderschap eindelijk de hand in eigen boezem steken en een nieuwe campagne beginnen: een slimme overheid is op haar toekomst voorbereid. Het is laat, maar nog niet te. Een koersverandering is mogelijk, maar hoe langer we wachten, hoe heftiger deze zal moeten zijn.