Een weerbare samenleving werkt met potlood en papier

Designed by Freepik

*Deze opinie verscheen op 3 november 2025 in De Volkskrant*

We werden er vorige maand nog eens op gewezen: onze gedigitaliseerde samenleving is weerloos als het misgaat in de cloud. Zo liep het in oktober op een doordeweekse maandag fout bij cloudbedrijf Amazon Web Services (AWS) die zijn diensten aanbiedt aan overheden en bedrijven. Het gevolg was dat internetwebsites en apps massaal offline gingen.

De afgelopen dertig jaar hebben we in sneltempo onze kasten leeggemaakt en onze (bedrijfs)kennis overgebracht naar de harde schijf, vervolgens naar de server en van de server naar de cloud, waarna we onze processen zijn beginnen digitaliseren en automatiseren en ook die in de cloud zijn beginnen uit te voeren.

Het gevolg is dat als de cloud wegvalt of hapert, dat we als samenleving voor een groot stuk stilvallen. Op zo’n momenten beseffen we hoe we de afgelopen dertig jaar al onze kennis en vitale systemen hebben overgedragen aan enkele multinationals waar we als samenleving geen enkele zeggenschap over hebben.

Veel tijd om hier verder over na te denken hebben we niet want als de cloud hersteld is, vliegen we er vervolgens als samenleving dubbel zo hard in om de verloren (werk)tijd in te halen.

Lage landen

Mochten we wel nog even de tijd hebben gehad, dan zouden we ons de vraag kunnen stellen: hoe weerbaar is onze Westerse digitale samenleving eigenlijk als er een echte (cyber)oorlog zou uitbreken?

We hebben onze omgeving volledig gedigitaliseerd (onze ladenkasten hebben we letterlijk leeggemaakt en de volledige inhoud in de cloud gehangen), communiceren met onze omgeving, met de overheid en met kennissen en vrienden in deze samenleving volledig digitaal, maar het eerste wat zal wegvallen bij een eventuele, toekomstige oorlog is de mogelijkheid tot digitaal communiceren.

We moeten ons bij een toekomstige oorlog in eerste instantie niet verwachten aan een aanval met honderdduizenden soldaten aan de Oostgrens van Europa of elitetroepen die vanuit de Russische spookvloot landen op onze kust — velen vergeten het, maar sinds de Brexit zijn de stranden van de Lage Landen de Westgrens van Europa — maar aan een massale digitale en fysieke aanval op onze digitale infrastructuur die we de afgelopen tientallen jaren hebben opgebouwd en waar we het hele reilen en zeilen van onze samenleving hebben opgeladen.

Wat als men die digitale ruggengraat van onze samenleving weet te breken? Dan staan we daar in onze kelder met onze zorgvuldig aangelegde voorraad conservenblikken, zaklamp, flessen water,… Wat gaan we daar dan doen als onze huidige manier van communiceren is weggevallen?

Analoge samenleving

Alle crisisplannen die op dit ogenblik worden uitgewerkt, vertrekken nog altijd vanuit een goed functionerende digitale omgeving. De overheid verstuurt e-alerts, de burger kan info vinden op een website, de burger kan mailen, er zijn extra radio- en tv-journaals, er is een infonummer waar de ongeruste burger terecht kan,…

Maar wat als dit allemaal wegvalt? Kunnen we ons als samenleving beredderen als onze digitale ruggengraat gebroken is en we moeten terugvallen op het spreekwoordelijke potlood en papier? Bestaan deze restanten van deze oude samenleving nog in deze digitale wereld?

Zo ja, kunnen we ze dan blijven onderhouden en niet weggooien bij een volgende digitaliseringsgolf? Overheden moeten bereikbaar blijven via telefoon, loket en post, want we weten nu eenmaal niet welke toekomst ons te wachten staat. Werken deze analoge structuren niet meer? Bestaan ze niet meer? Kunnen we ze dan weer tot leven wekken en onderhouden want het is een kwestie van overleven, van weerbaar zijn voor wat eventueel komen gaat.

De samenleving die de volgende (cyber)oorlog zal overleven zal niet diegene zijn met de krachtigste wapens en de meest performante firewall. Het zal die samenleving zijn die nadat de firewall het begeven heeft en alle IT-systemen zijn uitgevallen, nog in staat zal zijn om de vitale functies van zijn samenleving te laten draaien op potlood en papier.