सिमानादेखि अल्गोरिदमसम्म: शक्ति र नियन्त्रणको रूपान्तरण

इतिहासका पानाहरू पल्टाउँदा हामी प्रायः युद्ध र सन्धिहरूमा अल्झिन्छौँ। तर, एक रणनीतिक पर्यवेक्षकका लागि इतिहास केवल घटनाहरूको संग्रह मात्र होइन, यो शक्तिको भाषा (Grammar) रूपान्तरणको एउटा निरन्तर प्रक्रिया हो। जब म हिमालयको यो विशिष्ट धरातल (Ground) मा उभिएर विश्वको वर्तमान पदचापलाई नियाल्छु, म एउटा गहिरो विरोधाभास देख्छु: हामीले सिमानाहरूमा जति कडा पहरेदारी गरिरहेका छौँ, हाम्रो वास्तविक नियन्त्रण र सार्वभौमिकता भने त्यति नै ‘अदृश्य रेखाहरू’ मार्फत बाहिरिइरहेको छ।

यो रूपान्तरणलाई बुझ्न हामीले सन् १८१६ को सुगौली सन्धिलाई केवल एउटा क्षेत्रीय सम्झौताको रूपमा मात्र होइन, बरु एउटा सभ्यतागत प्रहारको रूपमा पुनरावलोकन गर्नुपर्छ। सुगौली सन्धिले नेपाललाई पहिलो पटक ‘भौतिक शक्ति’ बाट ‘कागजी र कानुनी व्याकरण’ (Westphalian Logic) मा बाँधिदियो। त्यो बेला कोरिएका भौगोलिक रेखाहरूले हाम्रो शरीरलाई खुम्च्याएका थिए भने, आजको डिजिटल युगमा ‘जरा-विहीन पूँजी’ (Rootless Capital) ले कोरिरहेका अदृश्य रेखाहरूले हाम्रो चेतना, निर्णय क्षमता र मौलिक ‘गुठी’ संरचनाहरूलाई नै विस्थापित गर्दैछन्।

शक्तिको यो विकासक्रमलाई हामीले निम्न पाँच चरणमा बुझ्न सक्छौँ:

१. भौतिक साम्राज्य: जमिन र तरबारको युग आधुनिक युगभन्दा अघि शक्ति ‘क्षेत्रीय’ थियो। साम्राज्यहरूले सैन्य बलमार्फत जमिन र मानिसलाई प्रत्यक्ष नियन्त्रण गर्थे। औपनिवेशीकरण यसैको यान्त्रिक विस्तार थियो, जसले स्थानीय आत्मनिर्भरताका संयन्त्रहरूलाई ध्वस्त पारेर संसाधनको दोहन गर्‍यो।

२. वेस्टफालियन प्रणाली: रेखाहरूको राजनीति सन् १६४८ को वेस्टफालिया सन्धिले ‘राष्ट्रिय सार्वभौमिकता’ को अवधारणा ल्यायो। तर, यो सार्वभौमिकता एउटा निश्चित ‘क्लब’ को मान्यतामा मात्र सीमित थियो। जसले यो व्याकरण बुझेनन्, उनीहरू ‘खाली जमिन’ (Terra Nullius) मानिए र पुनः नक्सामा कोरिएका रेखाहरूको शिकार भए।

३. नियममा आधारित व्यवस्था (RBIO) दोस्रो विश्वयुद्धपछि शक्ति अझ परिष्कृत भयो। सैन्य आक्रमणको सट्टा ‘नियम’ (Rules) मार्फत नियन्त्रण सुरु भयो। संयुक्त राष्ट्र संघ, आईएमएफ र विश्व बैंक जस्ता संस्थाहरूले एउटा ‘ग्लोबल ग्रामर’ बनाए। यसले भन्यो — “तिमी तबसम्म स्वतन्त्र छौ, जबसम्म हाम्रा नियमहरू मान्छौ।”

४. अदृश्य साम्राज्य: ‘जरा-विहीन पूँजी’ (Rootless Capital) आज हामी शक्तिको सबैभन्दा खतरनाक चरणमा छौँ — Rootless Capital। यो एउटा यस्तो संरचना हो जसको कुनै निश्चित धरातल, झण्डा वा स्थानीय नैतिकता हुँदैन। यो डिजिटल तार र ‘अफसोर’ खाताहरूमा बग्छ। यसले सेना पठाउँदैन; यसले ऋण (Debt), प्रविधि (Tech) र डाटा (Data) मार्फत सभ्यताहरूको ‘जरा’ काटिदिन्छ।

५. हिमालयन दृष्टि र ‘झ्याल’ (The Window) वर्तमान विश्व व्यवस्था र जरा-विहीन पूँजी अहिले एउटा थकान (Exhaustion) को अवस्थामा छन्। जब पुराना प्रणालीहरू थाक्छन्, त्यहाँ एउटा सानो ‘झ्याल’ (Window) खुल्छ। नेपाल जस्तो सभ्यतागत राज्यका लागि यो आफ्नो ‘Street Wisdom’ (सडकको बुद्धि) र मौलिक धरातललाई पुनर्जीवित गर्ने समय हो।

निष्कर्ष: शक्ति तरबारबाट सुरु भएर आज ‘अल्गोरिदम’ मा आइपुगेको छ। हिजो सुगौली सन्धिले हाम्रो भूगोल खुम्च्याएको थियो भने आजको अदृश्य साम्राज्यले हाम्रो मौलिक अस्तित्व नै खुम्च्याउने जोखिम छ। अबको भविष्य ती देशहरूको हुनेछ, जसले यो ‘अदृश्य साम्राज्य’ को व्याकरण बुझेर आफ्नो मौलिक धरातल जोगाउन सक्छन्।

— बासुदेव दाहाल Catalyst Architect, Nepāḥ Doctrine”