สรุปคอร์ส หลักจิตวิทยาเบื้องต้นจาก Yale University ตอนที่ 3: Foundations — “Skinner”

สรุปคอร์ส หลักจิตวิทยาเบื้องต้นจาก Yale University ตอนที่ 3: Foundations — “Skinner”

ภาพจาก https://www.gettyimages.com/detail/news-photo/american-psychologist-behaviorist-author-inventor-and-news-photo/1265676994?adppopup=true

ความแตกต่างระหว่างนักจิตวิทยาชื่อดังสองคน คือ ซิกมันด์ ฟรอยด์ และ บี.เอฟ. สกินเนอร์ คือฟรอยด์ได้สร้างทฤษฎีจิตวิเคราะห์ขึ้นมาใหม่ทั้งหมด ขณะที่สกินเนอร์ได้นำแนวคิดที่มีอยู่แล้วจากนักวิชาการเช่น จอห์น วัตสัน มาขยายและบรรจุเป็นทฤษฎีพฤติกรรมนิยม (Behaviorism)

ทฤษฎีพฤติกรรมนิยมมีข้ออ้างหลักสามประการ คือ

1. เน้นการเรียนรู้และปฏิเสธแนวคิดหรือคุณลักษณะที่มีมาแต่กำเนิด ทุกสิ่งที่คนรู้และเป็นมาจากประสบการณ์
2. การต่อต้านจิตนิยม (Anti-mentalism) โดยนักพฤติกรรมนิยมต้องการทำวิทยาศาสตร์ที่สามารถสังเกตและวัดผลได้ และหลีกเลี่ยงแนวคิดที่ไม่เป็นวิทยาศาสตร์เช่นของฟรอยด์
3. ไม่มีความแตกต่างที่สำคัญระหว่างสายพันธุ์ในหลักการของการเรียนรู้ มนุษย์และสัตว์สามารถเรียนรู้ได้ในลักษณะที่คล้ายคลึงกัน ขึ้นอยู่กับสภาพแวดล้อมที่พวกเขาอยู่

ตามทฤษฎีของพฤติกรรมนิยม กลไกการเรียนรู้มีสามอย่างหลัก ๆ คือ

1. การเคยชิน (Habituation) คือการลดลงของการตอบสนองต่อสิ่งเร้าที่เคยเจอบ่อย ๆ หรือสัมผัสซ้ำ ๆ จนคุ้นเคย เราอาจมีปฏิกิริยาแรงเมื่อเจอสิ่งใหม่ แต่เมื่อเจอบ่อยๆ เราจะชินกับมัน ตัวอย่างเช่น เสียงนาฬิกา เสียงจราจร หรือเสียงรถไฟ ที่เราจะไม่สนใจหลังจากชินกับมันแล้ว การชินชาช่วยให้เรามุ่งเน้นไปที่สิ่งใหม่ๆ ที่อาจสำคัญหรือเป็นอันตราย ซึ่งการชินชานี้เป็นกลไกการเรียนรู้ที่สำคัญที่ช่วยให้เรารอดในโลกได้
2. การปรับสภาพแบบคลาสสิก (Classical Conditioning) คือการเรียนรู้โดยการเชื่อมโยงสิ่งเร้าที่เป็นกลางกับสิ่งเร้าที่ไม่ต้องการการวางเงื่อนไข เช่น การทดลองของพาฟลอฟที่ใช้กริ่งและอาหาร เมื่อทำซ้ำๆ สุนัขจะเริ่มผลิตน้ำลายเมื่อได้ยินเสียงกริ่งโดยไม่ต้องมีอาหาร ตัวอย่างในชีวิตจริงคือ เมื่อคุณไปหาหมอฟันและรู้สึกเจ็บจากเครื่องเจาะ คุณอาจเริ่มกลัวเสียงเครื่องเจาะแม้ว่ามันจะไม่สัมผัสกับฟันของคุณเลย นอกจากนี้ยังสามารถนำมาใช้ในการรักษาโรคกลัว เช่น การลดความไวอย่างเป็นระบบ (systematic desensitization) โดยการให้เผชิญหน้ากับสิ่งที่กลัวในสภาพแวดล้อมที่ปลอดภัยและผ่อนคลาย การวางเงื่อนไขแบบคลาสสิกยังถูกนำมาใช้ในการอธิบายพฤติกรรมอื่นๆ เช่น ความหิวเมื่อเห็นภาพอาหาร หรือการพัฒนาความพึงพอใจทางเพศจากวัตถุที่เป็นเฟติช กลไกนี้ช่วยให้สิ่งมีชีวิตสามารถเตรียมตัวและคาดการณ์เหตุการณ์ในอนาคตได้อย่างมีประสิทธิภาพ
3. การปรับสภาพการทำงาน (Operant Conditioning): คือการเรียนรู้ผ่านการกระทำและผลลัพธ์ การให้รางวัลหรือการลงโทษเพื่อเพิ่มหรือลดพฤติกรรม เช่น การฝึกสุนัขให้ทำตามคำสั่งโดยให้รางวัลเมื่อทำถูกต้อง และลงโทษเมื่อทำผิด

กลไกการเรียนรู้เหล่านี้ถูกใช้ในการฝึกสัตว์และฝึกมนุษย์ และมีการนำไปประยุกต์ใช้ในหลายด้านของชีวิตประจำวัน เช่น การศึกษา การฝึกงาน และการแก้ไขพฤติกรรมที่ไม่พึงประสงค์

ในปัจจุบัน สามสิ่งหลักที่นักพฤติกรรมนิยมเชื่อ: ไม่มีความรู้ที่มีมาแต่กำเนิด, การอธิบายพฤติกรรมโดยไม่ใช้จิตใจ และกลไกการเรียนรู้ทำงานได้กับสิ่งเร้าและการตอบสนองทุกชนิด กำลังถูกท้าทาย มีหลักฐานว่ามีความรู้ที่ไม่ได้เรียนรู้ เช่น การเรียนรู้ภาษาและการรับรู้โลก นอกจากนี้ สัตว์แต่ละชนิดยังมีการเรียนรู้ที่แตกต่างกัน เช่น นกเรียนรู้เพลงของนกไม่เหมือนกับมนุษย์เรียนรู้ภาษา

การปฏิเสธการอธิบายพฤติกรรมด้วยจิตใจเป็นการตอบสนองต่อทฤษฎีของฟรอยด์ที่ไม่สามารถทดสอบได้ แต่วิทยาศาสตร์ทั้งหมดพูดถึงสิ่งที่ไม่สามารถสังเกตได้ เช่น ยีนหรือทฤษฎีสตริง การอธิบายพฤติกรรมมนุษย์ต้องการการแสดงผลภายใน เช่นเดียวกับการอธิบายการทำงานของคอมพิวเตอร์หมากรุก

การทดลองแสดงว่าสัตว์สามารถเรียนรู้โดยไม่มีการเสริมแรงและการลงโทษ ตัวอย่างเช่น หนูในเขาวงกตสามารถหาทางใหม่ไปยังอาหารได้เมื่อเส้นทางที่เรียนรู้ถูกปิดกั้น

คำวิจารณ์ของ Noam Chomsky ต่อทฤษฎีของ Skinner เกี่ยวกับพฤติกรรมมนุษย์ชี้ให้เห็นว่าแนวคิดการเสริมแรงและการลงโทษไม่เพียงพอที่จะอธิบายพฤติกรรมมนุษย์ การสร้างศิลปะหรือการพูดกับตัวเองไม่สามารถอธิบายได้ด้วยการเสริมแรงแบบตรงๆ

แม้พฤติกรรมนิยมจะให้เครื่องมือที่มีประโยชน์สำหรับการฝึกและการสอน แต่มันยังไม่สามารถอธิบายความหลากหลายและความซับซ้อนของจิตใจมนุษย์ได้อย่างครบถ้วน ทฤษฎีของพฤติกรรมนิยมยังคงมีบทบาทแต่ต้องเผชิญกับข้อจำกัดและความท้าทายในการอธิบายพฤติกรรมและความคิดของมนุษย์