O KAFİRLERDEN İDİ! (detaylı versiyon)

O KAFİRLERDEN İDİ! (detaylı uzun versiyon)

Bugün, en iyi bildiğimizi sandığımız lakin hakkında belki de en çok yanılgıya düştüğümüz bir konuya değineceğiz. Meramımı anlatmak nasip olur mu bilemem; ancak birazdan aktaracaklarımın hakikatinden şahsen çok eminim. Bakara Suresi 30. ayet bağlamında; Adem’in yaratılışı, halifelik, öğretilen esmalar (isimler) ve İblis’in secde etmeyişi meselelerini yeniden okuyacağız.

En başa en temel mevzuyu yerleştirmiş olayım: “O ayetlerde anlatılan Adem’in üstünlüğü değil, İblis’in küfrüdür.”

Ancak bu kez merkeze Adem’i değil, İblis’i koyacağız. Zira ilgili ayetler ışığında bakıldığında, hadisenin çıkış noktası Adem’in değil, İblis’in sınavıdır. Şu iddialı cümleyi kurmaktan çekinmiyorum: Adem’in ilk yaratılışındaki maksat, adeta İblis’in imtihana tabi tutulması ve içindekinin ifşa edilmesidir. Nitekim sonrasında bu imtihandan kalan ve kibrinden dolayı haddi aşan İblis, şeytanlaşarak Ademoğluna açık bir düşman haline gelmiştir. Bu durum başlangıçtaki değil, sonraki meseledir.

Kavramsal Zemin: Yaratılış ve Halifelik

Bu kıssayı doğru anlamak için, anlatıya Bakara 30’dan başlamak büyük bir eksikliktir. Ayetin başındaki “Vav” bağlacı bile öncesiyle olan irtibatın kanıtıdır. Öyleyse Bakara 28–29’u hatırlayalım. Bu iki ayette sunulan prensip, sonraki dört ayette İblis üzerinden somut bir örnekle (misalle) anlatılmıştır. Ancak kıssanın içine girmeden önce zihinleri en çok kurcalayan kavramları, sahnedeki aktörleri ve kronolojiyi netleştirmemiz gerekir.

Adem’in sahneye çıkışını netleştirmek isteyenler Hicr Suresi 26–28. ayetlerdeki kronolojiyi okumalıdır. Adem’in ilk insan olmadığı o ayetlerde gayet nettir. Bakara 30’u bu kronolojiyle okuduğumuzda görürüz ki; meleklerin asıl sorunu bir halife atanması değil, görevi devralacak olanın “topraktan” olması, yani kendilerinden olmamasıdır. O meşhur kıyaslama sorusunu sormalarının sebebi budur.

Konu genellikle “Halife atandı mı, yoksa yaratıldı mı?” sorusu çerçevesinde tartışılsa da, varılacak sonuç değişmemektedir. Çünkü Bakara 30. ayette geçmediği iddia edilen “yaratma” (halaka) fiili, aynı olayın farklı bir boyuttan anlatıldığı Hicr 28. ayette, topraktan bir beşerin yaratılması (halaka) şeklinde zaten karşımıza çıkmaktadır.

Peki, Halife nedir? Cevap basittir: Halife, en yalın anlamıyla “ardıl”, yani sonradan gelen demektir. Bir yerde halef varsa, otomatik olarak o halefin bir de selefi (önce geleni) var demektir. Bu kavramı güncel bir örnekle somutlaştıralım: Ahmet Necdet Sezer, Turgut Özal’ın halefidir (ardılıdır). Turgut Özal ise Ahmet Necdet Sezer’in selefidir (öncülüdür). Atanması planlanan halifenin Hz. Adem olduğunu biliyoruz; peki o halde selef kimdir? Cevap yine basittir: Melekler. Topraktan yaratılanın halifeliği hakkında o meşhur soruyu kim sormuşsa, kim kendisini topraktan olanla kıyaslamışsa selef onlardır. Melekler, bizzat yürüttükleri bir görevin, o görev için yetersiz gördükleri “topraktan olanlara” devredilmesini sorgulamışlardır.

Melek, Cin ve Kanat Metaforu

Bu aşamada Cin ve Melek kavramlarına kısaca değinmek şart oldu. Adem öncesine dönüp sahneyi ve aktörleri yeniden tanımlarsak; Hicr 26–28 ayetleri ve Zariyat 56 bağlamında arzda zaten insanların (topraktan) ve cinlerin (ateşten) kulluk için var olduğunu biliyoruz. Peki, bu yaratılış ayetlerinde neden meleklerden ayrıca bahsedilmez? Cevap basittir: Çünkü meleklik, ayrı bir biyolojik yaratılış çeşidi gerektirmez. Melekler, insan ve cinlerden ayrı birer ontolojik varlık değildir.

Öyleyse Melek nedir? Melek, mülk (yetki/iktidar) verilmiş cinlerdir. Bir metaforla açıklarsak; herkes Türkiye Cumhuriyeti vatandaşıdır ama devlet bazılarını yetkilendirip “asker” yapar. Hatta askerlerin de üzerinde bir “kurmay heyeti” oluşturur. Bu metaforda sivil vatandaşlar cinlere, yetkilendirilmiş askerler meleklere, kurmay heyeti ise Mele-i A’lâ’ya tekabül eder.

Bu “yetkilendirilmiş cin = melek” tezim için Kur’an’daki İblis karakteri tek başına yeterli bir delildir. Çünkü o cinlerdendi, çünkü o kâfirlerdendi ve çünkü o meleklerdendi (meleklerin arasındaydı ve onlara verilen emre muhataptı). Geleneksel anlatı, “Meleklere emrettik, İblis hariç hepsi secde etti” ayetindeki istisna ifadesini dilbilgisi kurallarıyla tevil ederek İblis’in melek olmadığını savunsa da bu tutarlı değildir. Allah’ın “…gizlediklerinizi de bilirim” ifadesi, meleklerin de iradeli varlıklar olduğunu (iradeleri olmasa kullukla yükümlü olmazlardı) açık ve net bir şekilde ortaya koymaktadır.

Biraz iddialı bir çıkarımla; Fatır 1 de bahsedilen ikişer üçer dörder kanatlı kılınan meleklerin, bu kanatları aralarındaki bir ayrıcalığa ve farklılığa işaret ettiği ortadadır. Neden bu kanatları askeri bir rütbe hiyerarşisi gibi düşünmeyelim? Tabi ne kadar çok kanat demek, o kadar çok sorumluluk demek anlamına gelir. Ehli Kitap mitolojisindeki düşmüş meleklerin kanatlarının kırılmış olması tasviri ile bağdaştırırsak söylemeye çalıştığım şeyi daha iyi anlarsınız.

“Beşer” Görevi ve Meleklerin İtirazı

Meleklerin itiraz ettiği “o görev”in içeriği nedir? İşte burada, yine çok yanlış anlaşıldığını düşündüğüm “Beşer” kavramı devreye giriyor. O görev, “Beşerlik” görevidir. Yani arza yeni bir beşer atanacak ve orada beşerlik icra edecektir. Beşer kelimesi köken itibarıyla “Müjdeci” demektir. Kur’an’da resuller “Beşirun ve Nezirun” (Müjdeci ve Uyarıcı) olarak gönderilir. Hatta iddialı bir yorumla şunu söyleyebilirim: Adem öncesinde resullerin “müjdeci” vasfı daha baskındı. Ancak Adem sonrasında İblis ve zürriyeti şeytanlaşarak Allah’tan aldıkları izinle arzda etkinlik kazanınca, resullere eski duruma nazaran ekstra bir “uyarıcılık” (nezir) görevi de yüklenmiştir. Lokman 33, Fâtır 5 ve Hadid 14 gibi ayetlerde geçen “…O çok aldatıcı da Allah ile sizi aldatmasın” uyarısı bu durumu net bir şekilde özetler.

Meleklerin “Orada bozgunculuk yapan, kan döken birisini mi halife yapacaksın?” sorusuna gelirsek; burada melekler gaybı taşlayarak gelecekten haber vermiyorlardı. Geleneksel algının aksine, melekler bizzat şahit oldukları bir durumu dile getiriyorlardı. Zira topraktan yaratılanlar zaten arzda yaşıyor, kan döküyor ve bozgunculuk yapıyordu. Onların bilinçsiz varlıklar olduğunu iddia etmek yanılgıdır; çünkü irade verilmemiş bir varlık kan dökse bile “ifsad” (bozgunculuk) çıkaramaz. Hayvanlar, kan dökerken bile Allah’ın onlara çizdiği varoluş yasasına göre hareket eder, yani tesbih ederler. Meleklerin “Biz tesbih ediyoruz (görevimizi tam yapıyoruz)” iddiasının yanıldığı nokta tam da burasıydı: Hepsi yapmıyordu, içlerinde en azından bir kâfir (İblis) vardı ve melekler onun durumunu bilmiyordu.

Esma (İsimler) Meselesi ve Kâfirin İfşası

Peki, Allah’ın bildiği, meleklerin bilmediği; Allah’ın önce Adem’e öğretip sonra Adem’in dilinden meleklere bildirdiği o “esmalar” nedir? Bu konuda üretilen “Adem’e isimlendirme kapasitesi verilmiştir” veya “eşyaların isimleri öğretilmiştir” gibi cevaplar; zorlama, ucu açık ve belirsiz anlam arayışlarıdır. Çünkü ortada Adem’e ait bir üstünlük vurgusu yoktur. Üstünlük davası Adem’in değil, İblis’in davasıdır. Kendisine “Ademoğlu” diyenler, farkında olmadan İblisvari bir refleksle bu ayetlerden Adem’in üstünlüğünü devşirmeye çalışmaktadır. Oysa Allah katında üstünlük ancak takvadadır.

Bir diğer yaygın hata, öğretilen esmaların “Allah’ın isimleri” olduğu tevilidir. Oysa zamirler çoğuldur; Allah ise Tek’tir. Ayette “O’nun (Allah’ın) isimleri” denilmemekte, iradeli varlık topluluğuna işaret edilmektedir.

Buradaki ince detay şudur: Adem’e öğretilenler “esmalar”dır (isimler), ancak meleklere arz edilenler sadece isimler değil, o isimlerin sahipleridir. Çünkü bir “esma” varsa, o ismi taşıyan iradeli bir “müsemma” (isimlendirilen) olmak zorundadır. Ayette geçen “hum, haulai” gibi akıllı ve iradeli varlıklar için kullanılan zamirler, bu basit çıkarımı adeta haykırmaktadır. Arapça dilbilgisi kuralları bize bunu net bir şekilde gösterir. Zamirlerin dildeki kullanım amacı bellidir: Daha önce bahsedilen veya muhatap tarafından bilinen bir ismi tekrar tekrar zikretme yükünden kurtulmaktır. Peki, ayetteki bu zamirlerin nitelediği isimler öncesinde geçiyor mu? Bu soru genellikle göz ardı edilir. Ancak bağlam, 28. ayetten hareketle aradığımız ismin “kâfirler” olduğunu işaret ediyor.

Daha net ifade etmek gerekirse; Adem’e oradakilerin isimleri (kimlikleri/mahiyetleri) öğretiliyor ve bunların içinde “kâfir” vasfını gizleyenler de var. Daha sonra bu varlıklar meleklere sunuluyor ve melekler, “Hadi sözünüzde sadık iseniz, buradakilerin isimlerini (mahiyetlerini) bana haber verin” şeklinde, adeta yalancılık iması taşıyan bir suçlamayla muhatap oluyorlar. Meleklerin cevap veremeyip, içlerinde kâfir vasıflı biri olduğunu (İblis’i) Adem’in dilinden öğrendikleri anı düşünün. Allah’ın “Ben sizin açıkladıklarınızı da, içinizde gizlediklerinizi de bilirim” ifadesi şimdi daha anlamlı olmuyor mu? Demek ki meleklerin “Biz senin hamdin ile tesbih ediyoruz” şeklindeki sözleri tam manasıyla gerçeği yansıtmıyordu; çünkü içlerinde gizlenen bir hainden habersizdiler.

Sonuç: Büyük Resim

Pasajın örgüsü şöyledir: 28. ayetteki “Allah’a karşı nasıl kâfirlik edersiniz!” meydan okumasıyla başlar ve 34. ayetteki “O kâfirlerdendi” hükmüyle biter. Aradaki tüm ayetler, kulun cehaleti ile Allah’ın ilmi arasındaki farkı vurgular. Özetle; “Allah her şeyi bilirken kul nasıl kâfirlik eder?” sorusuyla başlayan pasaj, bir kâfirin (İblis’in) ifşasıyla örneklendirilmektedir. Adem’e sadece ekstra ve önemli bir bilgi öğretilmiş, sonrasında bu bilgiye melekler de sahip olmuştur. Üstünlük bunun neresindedir?

Ayetlerdeki akışı şöyle özetleyebiliriz:

28. …Allah’a karşı nasıl kâfirlik edersiniz!…

29. …Her şeyi bilen O’dur.

30. …Ben sizin bilmediklerinizi bilirim.

31. …Adem’e bütün isimleri öğretti… “Bunların isimlerini bana bildirin.”

32. …”Bizim hiçbir bilgimiz yoktur. Şüphesiz Sen her şeyi gerçeği ile bilensin.”

33. …”Göklerin ve yerin gaybını Ben bilirim; açıkladıklarınızı da içinizde gizlediklerinizi de bilirim, dememiş miydim?”

34. …O (İblis), kâfirlerdendi.

El-Aliym olan, şüphesiz Allah’tır.