Bilgiden Vicdana: Ahmet Altan’ın O Yıl Romanını Hafıza, İktidar ve Hakikat Üzerinden Okumak

Bir insanın bir şeyi bilmesi, o şeyi anlaması anlamına gelir mi?

Daha da önemlisi, anlamak insanı harekete geçirmeye yeter mi?

Bilgi çağında yaşadığımızı söylüyoruz. Her gün daha fazla veri üretiyor, daha fazla habere ulaşıyor, geçmiş hakkında daha fazla belgeye erişiyoruz. Dünyanın herhangi bir yerinde yaşanan bir olay saniyeler içinde önümüze düşebiliyor. Fakat bütün bu bilgi bolluğuna rağmen insanlığın eski bir problemi hâlâ varlığını koruyor:

Bilmek ile yüzleşmek aynı şey değil.

Ahmet Altan’ın O Yıl romanını bu açıdan okumak mümkün.

Roman, 1915’in büyük tarihsel kırılmaları arasında ilerlerken bir tarafta Çanakkale’de savaşan Türk subayı Ragıp Bey’i, diğer tarafta tehcir yolculuğuna sürüklenen Ermeni hemşire Efronya’yı merkeze alıyor. Onların arasındaki aşk, savaşın ve devlet kararlarının ayırdığı iki insanın hikâyesine dönüşürken, Ragıp Bey’in eski sevgilisi Dilara Hanım da hikâyeye çok daha karmaşık bir vicdani ikilem ekliyor. Böylece O Yıl, yalnızca tarihsel olayları anlatan bir roman olmaktan çıkıp insanın aşk, aidiyet, iktidar, bilgi ve vicdan karşısındaki çelişkilerini tartışmaya açıyor.

Belki de romanın bize düşündürdüğü en önemli sorulardan biri şudur:

Bize anlatılan gerçek ile gözlerimizin önünde yaşanan gerçek birbirinden ayrıldığında hangisine inanırız?

1915: Aynı Yılın İçinde Birbirinden Farklı Gerçeklikler

1915’i anlamaya çalışırken yalnızca o yıl yaşanan olaylara değil, Osmanlı İmparatorluğu’nun içinde bulunduğu büyük tarihsel krize de bakmak gerekir.

İmparatorluk uzun süredir toprak kaybediyordu. Balkan Savaşları’nın yarattığı askerî ve toplumsal sarsıntı henüz çok yeniydi. Ardından Osmanlı Devleti kendisini Birinci Dünya Savaşı’nın içinde buldu. Kafkasya’dan Çanakkale’ye, Irak’tan Sina ve Filistin’e kadar farklı cephelerde savaş yürütülüyordu. Devlet yalnızca dışarıdaki ordularla değil, ekonomik yıkım, salgın hastalıklar, kıtlık, göçler ve içeride büyüyen siyasi gerilimlerle de mücadele ediyordu.

Bu büyük krizin en önemli sahnelerinden biri Çanakkale’ydi.

İtilaf Devletleri Çanakkale Boğazı’nı kontrol altına alarak İstanbul üzerinde baskı kurmak ve stratejik deniz yolunu açmak istiyordu. Deniz harekâtının ardından Gelibolu Yarımadası’nda aylar süren ağır kara savaşları başladı. Osmanlı kuvvetleri ile Britanya, Fransa ve ANZAC birlikleri arasında gerçekleşen çatışmalar her iki tarafta da büyük kayıplara yol açtı. Sonunda İtilaf kuvvetleri bölgeden çekildi ve Çanakkale Osmanlı açısından büyük bir askerî başarı olarak tarihe geçti.

Türk kolektif hafızasında 1915 denildiğinde bu nedenle ilk akla gelenlerden biri Çanakkale’dir.

Vatan savunması.

Fedakârlık.

Direniş.

Ölümün karşısında gösterilen cesaret.

Cephedeki bir Osmanlı askeri açısından gerçek son derece somuttu: Ülkesinin topraklarına çıkarma yapan yabancı ordulara karşı savaşmak, arkadaşlarını kaybetmek ve hayatta kalmaya çalışmak.

Fakat aynı yıl, aynı imparatorluğun sınırları içinde başka insanlar tamamen farklı bir 1915 yaşıyordu.

1915 yılında Osmanlı yönetimi Ermeni nüfusun geniş kesimlerinin zorunlu sevk ve iskânını uygulamaya koydu. Çok sayıda Osmanlı Ermenisi yerinden edildi; sürgün yollarında ve ulaştırıldıkları bölgelerde insanlar saldırılar, hastalık, açlık ve son derece ağır koşullar nedeniyle hayatlarını kaybetti. ABD Holokost Anma Müzesi bu süreci “Ermeni Soykırımı” olarak tanımlarken, Türkiye Cumhuriyeti’nin resmî yaklaşımı soykırım nitelendirmesini reddediyor ve olayların Birinci Dünya Savaşı’nın güvenlik, çatışma ve kitlesel kayıplar bağlamında değerlendirilmesi gerektiğini savunuyor. Dolayısıyla olayların tarihsel ve hukuki adlandırılması konusunda bugün de ciddi bir görüş ayrılığı bulunuyor.

Fakat kullanılan tarihsel kavramlar konusunda görüş ayrılıkları bulunsa da 1915’in farklı topluluklar açısından çok büyük insani kayıpların, savaşın, zorunlu yer değiştirmelerin ve toplumsal parçalanmanın yaşandığı bir dönem olduğu açıktır.

Belki de O Yılı bilgi ve hafıza açısından ilginç kılan tam olarak budur.

Çünkü aynı yılın içinde iki insan tamamen farklı bir “1915” yaşayabilir.

Biri Çanakkale’de ülkesini savunduğunu düşünerek savaşabilir.

Bir diğeri aynı ülkenin sınırları içinde evini kaybedebilir.

Biri kahramanlık hikâyesinin içinde yaşayabilir.

Bir diğeri sürgünün ve kaybın hikâyesinin içinde.

Ve bazen bu iki gerçeklik, Ragıp Bey ile Efronya’nın hikâyesinde olduğu gibi, birbirini seven iki insanın hayatında kesişebilir.

İşte o anda tarih artık yalnızca tarih değildir.

Kişisel bir ahlak problemine dönüşür.

Enver, Talat ve Cemal Paşa: İktidarın Merkezindeki Üç Farklı Figür

1915’in siyasi atmosferini anlamaya çalışırken İttihat ve Terakki yönetiminin önde gelen üç ismini de göz ardı etmek mümkün değildir:

Enver Paşa, Talat Paşa ve Cemal Paşa.

Tarih yazımında sıklıkla “Üç Paşa” olarak birlikte anılsalar da görevleri, yetki alanları ve savaş sırasında oynadıkları roller birbirinden farklıydı.

Enver Paşa, Harbiye Nazırı olarak Osmanlı ordusunun en güçlü isimlerinden biriydi. Osmanlı-Alman ittifakını ve savaşa giriş politikasını destekleyen başlıca aktörlerden biri oldu. 1914 sonu ve 1915 başında gerçekleşen Sarıkamış Harekâtı’nı yönetti; harekât Osmanlı Üçüncü Ordusu açısından çok ağır kayıplarla sonuçlandı. Sarıkamış yenilgisinden sonra Enver Paşa cephede doğrudan ordu komuta etmedi ancak Harbiye Nazırı olarak savaş yönetiminin merkezindeki konumunu korudu.

Kafkas Cephesi’ndeki savaş, Rus ordusunun yarattığı tehdit ve bazı Ermeni gönüllü birliklerinin Rus kuvvetleriyle birlikte hareket etmesi Osmanlı yönetiminin güvenlik algısında önemli bir yer tuttu. Ancak bu askerî gerçeklik ile Osmanlı Ermeni nüfusunun geneline yönelik daha sonraki politikalar arasındaki ilişkinin nasıl yorumlanması gerektiği, 1915 tarih yazımının en tartışmalı konularından biri olmaya devam ediyor.

Talat Paşa ise dönemin iç siyasetinde ve merkezi yönetiminde çok güçlü bir konumdaydı. İçişleri yönetimi üzerinden Ermeni nüfusa ilişkin kararların ve uygulamaların yürütülmesinde merkezi bir rol oynadı. 1914–1918 Online International Encyclopedia of the First World War, Talat’ın bakanlığına bağlı kurumların Ermeni nüfusun büyük bölümünün yerinden edilmesini organize ettiğini belirtiyor. Talat’ın bu süreçteki sorumluluğu, 1915 üzerine yapılan tarih araştırmalarının merkezindeki konulardan biridir.

Cemal Paşa’nın konumu ise farklıydı. Bahriye Nazırı olmasının yanında Dördüncü Ordu Komutanı olarak Suriye bölgesinde büyük bir askerî ve idari güç elde etmişti. Süveyş Kanalı’na yönelik harekâtları yönetti ve Suriye’de oldukça sert bir yönetim uyguladı. Bununla birlikte tarihsel araştırmalar, Cemal Paşa’nın bazı Ermeni gruplarını sürgün ederken Ermeni nüfusa yönelik ayrım gözetmeyen şiddete karşı çıktığını ve bazı konularda Talat Paşa ile görüş ayrılıkları yaşadığını da belirtiyor. Bu ayrıntı önemlidir; çünkü Enver, Talat ve Cemal Paşa’yı her konuda aynı şekilde hareket eden tek bir siyasi kişilik gibi görmek dönemin karmaşıklığını fazla basitleştirebilir.

Bu üç ismin hikâyesi aslında makalenin merkezindeki daha büyük soruyu ortaya çıkarıyor:

İktidara ve bilgiye sahip olan insanların, verdikleri kararların sonuçları karşısındaki sorumluluğu nedir?

Bir devlet yöneticisi ne biliyordu?

Cephelerden hangi bilgiler geliyordu?

Bir askerî tehdit hakkındaki bilgi hangi noktada bütün bir topluluğa yönelik şüpheye dönüşüyordu?

Merkezde verilen emirler taşrada nasıl uygulanıyordu?

Ve bir devletin aldığı kararın sahada yarattığı insani sonuçlardan kim sorumluydu?

Bunlar kolay sorular değil.

Ama O Yılı “bilgi ve vicdan” ekseninde okuduğumuzda tam da bu sorular önem kazanıyor.

Çünkü devletler kararlarını çoğu zaman bilgiye dayanarak aldıklarını söyler.

Askerî istihbarat vardır.

Nüfus kayıtları vardır.

Güvenlik raporları vardır.

Telgraflar vardır.

Emirler vardır.

Fakat bütün bu belgelerin sonunda gerçek insanlar vardır.

Belki de tarihin en tehlikeli anlarından biri, insanın bir “insan” olmaktan çıkıp yalnızca bir kategoriye dönüşmeye başladığı andır.

“Düşman.”

“Şüpheli.”

“Tehdit.”

“Asker.”

“Göçmen.”

“Tehcir edilen.”

“Zayiat.”

Kelimeler değişir.

Fakat kelimelerin arkasındaki insan kaybolduğunda, bilgi ile vicdan arasındaki bağ da kopmaya başlayabilir.

Ragıp Bey: Savunduğu Vatan ile Sevdiği İnsan Arasında

Tam burada romanın tarihsel dünyası ile kişisel dünyası birbirine bağlanıyor.

Ragıp Bey bir Osmanlı subayıdır.

Çanakkale’de savaşmaktadır.

Onun açısından vatan, savunulması gereken bir yerdir.

Fakat sevdiği kadın Efronya aynı devletin uyguladığı tehcir politikasının içine sürüklendiğinde Ragıp Bey’in dünyasında çok büyük bir çelişki ortaya çıkar.

Bir tarafta savunduğu devlet vardır.

Diğer tarafta sevdiği insan.

Bir tarafta askerî görev.

Diğer tarafta vicdan.

Bir tarafta “vatan”.

Diğer tarafta Efronya.

Ragıp Bey’in Efronya’yı araması böylece yalnızca sevdiği kadını bulma çabası olmaktan çıkar. Aynı zamanda kendi inandığı dünya ile karşısında gördüğü gerçek arasındaki uçurumla yüzleşmesine dönüşür. Roman üzerine yapılan değerlendirmelerde de Ragıp’ın Çanakkale’de savaşırken kazandığı askerî başarının, kendi sevgilisi Efronya’nın yaşadığı trajedinin gerçekleştiği siyasi ortamla oluşturduğu çelişki özellikle vurgulanıyor.

Burada çok zor bir soru ortaya çıkıyor:

Bir insan vatanını severken devletin veya iktidarın bazı uygulamalarını sorgulayabilir mi?

Aslında bir ülkeye ait olmak ile o ülkeyi yönetenlerin bütün kararlarını onaylamak aynı şey değildir.

Bir toplumun acısını görmek, başka bir toplumun acısını inkâr etmeyi gerektirmez.

Çanakkale’de hayatını kaybeden Osmanlı askerlerinin acısını anlamak ile tehcir sırasında hayatını kaybeden veya yerinden edilen Ermeni sivillerin acısını görmek birbirine karşıt olmak zorunda değildir.

Belki de gerçek bir tarihsel hafıza tam olarak bunu gerektirir:

Aynı dönemde yaşanan farklı acıları, birbirlerini yok etmek için kullanmadan birlikte görebilmek.

Çünkü hafıza bir yarışa dönüştüğünde, insanlar birbirlerinin acısını dinlemek yerine kendi acılarının daha büyük olduğunu kanıtlamaya çalışmaya başlar.

Oysa bir insanın acısını kabul etmek, diğerinin acısından hiçbir şey eksiltmez.

Efronya: Bir İstatistiğin İçinden Çıkan İnsan

Tarih büyük sayılarla konuşmaya eğilimlidir.

Kaç asker öldü?

Kaç insan göç etti?

Kaç kişi tehcir edildi?

Kaç kişi geri döndü?

Kaç kişi kayboldu?

Bu sorular tarih ve veri açısından gereklidir.

Fakat edebiyatın yaptığı şey biraz farklıdır.

Edebiyat, büyük sayıların arasından bir insanı çıkarır.

Ve ona bir isim verir.

O Yılda o isimlerden biri Efronyadır.

Bir anda “tehcir edilen Ermeniler” dediğimiz büyük ve soyut tarihsel kategori küçülür.

Karşımızda artık bir sayı yoktur.

Bir kadın vardır.

Bir hayat vardır.

Bir meslek vardır.

Bir aşk vardır.

Bir insanın sevdiği başka bir insan vardır.

Ragıp Bey açısından da tarih tam burada değişmeye başlar.

Tehcir artık uzakta gerçekleşen politik bir olay değildir.

Sevdiği kadının başına gelmiştir.

Bilgi kişiselleşmiştir.

Soyut olan somutlaşmıştır.

Belki de empati çoğu zaman böyle başlar.

Bir milyon insanın yaşadığı acıyı zihnimizde kavramakta zorlanabiliriz.

Ama bir insanın hikâyesini anlayabiliriz.

Ve bazen o tek insan üzerinden diğerlerini görmeye başlayabiliriz.

Bu nedenle tarih bize olayın boyutunu gösterirken edebiyat bize olayın insan ruhundaki ağırlığını gösterebilir.

Belge olayın kaydını tutar.

Roman ise o kaydın içinde kaybolan insanı arar.

Dilara Hanım: Sevdiğin İnsanın Seni Değil Başkasını Sevdiğini Bildiğinde

Fakat O Yıldaki en ilginç vicdani çatışmalardan biri belki de Dilara Hanım’ın yaşadığı ikilemdir.

Dilara Hanım, Ragıp Bey’in eski sevgilisidir.

Ragıp Bey’e karşı duyguları tamamen kaybolmuş değildir.

Ama aynı zamanda Ragıp Bey’in Efronya’ya duyduğu büyük aşkın farkındadır.

Efronya kaybolduğunda Dilara Hanım çok garip ve acımasız bir paradoksla karşı karşıya kalır.

Efronya ölürse Ragıp Bey belki ona hiçbir zaman kavuşamayacaktır.

Fakat Efronya’nın ölümü, Ragıp Bey’in ona duyduğu aşkın ve özlemin sonsuza kadar yaşamasına da neden olabilir.

Kaybedilen aşk bazen unutulmaz.

Tam tersine idealize edilir.

Öte yandan Efronya bulunur ve Ragıp Bey ona kavuşursa Dilara Hanım da Ragıp Bey’le yeniden birlikte olma ihtimalini kaybedecektir.

Yani Efronya’nın ölmesi de yaşaması da Dilara Hanım açısından bir tür kayıptır.

Buna rağmen Dilara Hanım kendi kişisel çıkarının tersine hareket eder.

İstanbul’daki diplomatik çevrelerde bulunan bağlantılarını kullanarak Efronya’yı aramaya yardım eder. Doğu’dan gelen fotoğraflarda onun cansız bedenini görmemeyi umut eder. Aynı zamanda Efronya bulunursa Ragıp Bey’in kendisine geri dönmeyeceğini de bilmektedir. Roman üzerine yapılan değerlendirmelerde Dilara Hanım’ın bu ikilemi, eserin en güçlü paradokslarından biri olarak öne çıkarılıyor.

Burada romanın sorusu artık değişir.

Mesele,

“Ragıp Bey hangi kadını seviyor?”

değildir.

Asıl soru şudur:

Bir insan sevdiği kişinin kendisini değil, bir başkasını sevdiğini bildiğinde, yine de onun iyiliği için hareket edebilir mi?

Dilara Hanım’ın hikâyesi bu açıdan romanın vicdan temasının en güçlü örneklerinden biri olarak okunabilir.

Çünkü vicdan genellikle doğru olanı yapmak bize hiçbir şey kaybettirmediğinde sınanmaz.

Gerçek sınav, doğru olduğunu düşündüğümüz şeyi yapmak bize bir şey kaybettirdiğinde başlar.

Dilara Hanım’ın Efronya’yı bulmaya yardım etmesi böyle bir seçimdir.

Kendi mutluluğu için başka bir kadının kaybolmasını sessizce arzulamak yerine, sevdiği erkeği kaybetme ihtimalini göze alarak Efronya’nın bulunmasını ister.

İşte burada aşkın sahip olmak ile sevmek arasındaki en zor ayrımı ortaya çıkar.

Birini sevmek, onun bize ait olmasını istemek midir?

Yoksa gerçekten sevmek bazen onun mutluluğunun bizim yanımızda olmadığını kabul edebilmeyi de gerektirir mi?

Dilara Hanım’ın hikâyesi ikinci ihtimali düşündürür.

Üç İnsan, Üç Ayrı Vicdan Sınavı

Bu açıdan baktığımızda Ragıp Bey, Efronya ve Dilara Hanım arasındaki ilişki basit bir aşk üçgeni olmaktan çıkar.

Üç karakter de farklı bir vicdani sınavdan geçmektedir.

Ragıp Bey, savunduğu devlet ile sevdiği kadın arasında kalır.

Efronya, kendisini dışlayan ve sürgüne gönderen bir dünyanın içinde hayatta kalmaya çalışır.

Dilara Hanım ise kendi aşkı ile sevdiği insanın mutluluğu arasında seçim yapmak zorunda kalır.

Üçünün ortak noktası, bildikleri gerçek ile kişisel arzularının veya hayatlarının çatışmasıdır.

Burada romanın tarihsel ve kişisel katmanları birbirine bağlanır.

Enver, Talat ve Cemal Paşa’nın dünyasında bilgi iktidara dönüşür.

Ragıp Bey’in dünyasında bilgi vicdani bir çatışmaya dönüşür.

Dilara Hanım’ın dünyasında ise bilgi fedakârlığa dönüşür.

Bu nedenle makalenin temelindeki zinciri biraz daha genişletmek mümkün:

Veri → Bilgi → Anlam → Empati → Vicdan

Veriden Vicdana

Bilgi bilimi açısından düşündüğümüzde genellikle veriden bilgiye, bilgiden anlamaya doğru ilerleyen bir süreçten söz ederiz.

Önce veriler vardır.

Sonra bu veriler bir bağlama yerleştirilerek bilgiye dönüşür.

Bilgiler arasında ilişkiler kurduğumuzda anlam ortaya çıkar.

Fakat insan söz konusu olduğunda bu zincirin sonunda başka bir aşamaya daha ihtiyaç vardır:

Vicdan.

Bir savaşta kaç askerin öldüğünü gösteren rakam veridir.

Bir topluluğun kaç üyesinin yerinden edildiğini gösteren kayıtlar da veridir.

Bu sayıların hangi tarihsel koşullarda ortaya çıktığını öğrenmek bilgidir.

Bu rakamların arkasında gerçek insanların olduğunu kavramak anlamadır.

Kendimizi bir anlığına onların yerine koyabilmek empatidir.

Ve bütün bunları öğrendikten sonra insanın kendisine,

“Ben bunun karşısında nerede duruyorum?”

diye sorması vicdandır.

O Yıl tam da bu geçişi düşündüren bir roman olarak okunabilir.

Çünkü tarihsel felaketler yalnızca büyük rakamlardan oluşmaz.

Her sayının arkasında bir insan vardır.

Her insanın arkasında bir hayat.

Her hayatın içinde başka insanlarla kurulmuş bağlar.

İstatistik bize ne olduğunu gösterebilir.

Tarih bize olayların nasıl geliştiğini anlatabilir.

Ama edebiyat başka bir şey yapar.

Bize bütün bunların bir insanın içinde nasıl hissedildiğini gösterir.

Hafızayı Kim Yazar?

Geçmişin en büyük mücadelelerinden biri aslında hafıza üzerindeki mücadeledir.

Toplumlar neyi hatırlayacaklarına nasıl karar verir?

Bazı olaylar neden sürekli anlatılırken bazıları sessizliğe gömülür?

Bazı kahramanların isimleri meydanlara verilirken bazı insanların hikâyeleri neden yalnızca ailelerin özel hafızalarında kalır?

Kolektif hafıza geçmişte yaşanan her şeyin eksiksiz bir arşivi değildir.

Toplumların geçmişten seçerek taşıdığı hikâyeler bütünüdür.

Bu nedenle hafıza aynı zamanda bir seçimdir.

Hatırlamak kadar unutmak da anlam taşır.

1915 bunun çarpıcı örneklerinden biridir.

Türkiye’de bir insan için 1915 denildiğinde ilk akla gelen Çanakkale olabilir.

Bir Ermeni ailesinin hafızasında aynı yıl kaybedilmiş bir aile üyesini, terk edilmiş bir evi veya zorunlu göçü temsil edebilir.

Aynı tarih.

Aynı coğrafya.

Farklı hafızalar.

Sorun, bu hafızalardan birini kabul etmek için diğerini yok saymak zorunda olduğumuzu düşündüğümüzde başlar.

Belki daha olgun bir tarihsel hafıza, aynı yılın herkes için aynı yıl olmadığını kabul etmekle mümkündür.

Birinin zafer yılı, diğerinin yas yılı olabilir.

Bunlar aynı anda var olabilir.

İktidarın En Güçlü Araçlarından Biri Gerçeği Tanımlamaktır

İktidar yalnızca ordularla, yasalarla veya kurumlarla çalışmaz.

Kelimelerle de çalışır.

Bir olaya ne isim verdiğimiz, o olaya nasıl baktığımızı etkileyebilir.

“Göç.”

“Tehcir.”

“Sürgün.”

“Deportasyon.”

“Güvenlik önlemi.”

“Katliam.”

“Soykırım.”

Bu kelimelerin her biri yalnızca dilsel bir tercih değildir.

Her biri olayın nasıl anlaşılması gerektiğine dair farklı bir tarihsel ve ahlaki çerçeve taşır.

1915 üzerine tartışmaların yüz yıldan fazla zaman sonra hâlâ devam etmesinin nedenlerinden biri de budur.

İnsanlar yalnızca,

“Ne oldu?”

sorusunda değil,

“Olanlara ne isim vermeliyiz?”

sorusunda da ayrılmaktadır.

Fakat bazen kavramlar üzerindeki mücadele, insanların yaşadığı somut acıları görmemizi zorlaştırabilir.

Belki de edebiyat burada başka bir kapı açar.

Tarihçi belgelere bakar.

Hukukçu tanımlara bakar.

Siyasetçi ulusal anlatılara bakar.

Roman ise insana bakar.

Ve şu soruyu sorabilir:

Adına ne dersek diyelim, bütün bunların ortasında yaşayan insanın başına ne geldi?

Bu soru tarihsel kavramların önemini ortadan kaldırmaz.

Ama tartışmanın merkezine yeniden insanı yerleştirir.

Bilgi Çağında Yeni Bir Körlük

Bugünün dünyasında 1915’te yaşayan insanlara kıyasla çok daha fazla bilgiye ulaşabiliyoruz.

Arşivler var.

Belgeler var.

Akademik araştırmalar var.

Birbirleriyle çelişen tarih anlatıları var.

Fakat daha fazla bilgi otomatik olarak daha fazla hakikat üretmiyor.

Çünkü artık sorun yalnızca bilgiye ulaşamamak değil.

Hangi bilginin doğru olduğunu ayırt etmek.

Hangi kaynağa güveneceğimizi bilmek.

Farklı kaynakları karşılaştırmak.

Ve en önemlisi, kendi inançlarımızla çelişen bilgileri de inceleyebilmek.

İnsan zihni yalnızca gerçeği aramaz.

Bazen inanmak istediği gerçeği de arar.

Geçmişte propaganda vardı.

Bugün buna algoritmalar da eklendi.

Sosyal medya platformları insanların zaten inanmak istediği şeyleri sürekli karşılarına çıkarabiliyor. Böylece herkes kendi bilgi dünyasının içinde yaşamaya başlayabiliyor.

Belki de 1915 üzerine düşünürken bugünün dünyası için de çıkarabileceğimiz bir ders var:

Bilgiye sahip olmak ile hakikate açık olmak aynı şey değildir.

Hakikate yaklaşmak bazen kendi anlatımızdan bir anlığına dışarı çıkmayı gerektirir.

Kendi acımızı unutmadan başkasının acısını görebilmek.

Kendi tarihsel hafızamızı reddetmeden başka hafızaların da var olabileceğini kabul etmek.

Belki gerçek yüzleşme tam olarak burada başlar.

Bilmek Bizi Sorumlu Kılar mı?

Bütün bu tartışmanın sonunda en zor soruya geliyoruz.

Bir şeyi öğrendiğimizde artık ondan sorumlu olur muyuz?

Bilmediğimizi söylemek bazen mümkündür.

Peki bildikten sonra?

Bir haksızlığı gördüğümüzde ne yaparız?

Başka bir insanın acısını anladığımızda?

Bize öğretilen anlatının arkasında başka insanların başka hikâyeleri olduğunu fark ettiğimizde?

Sessiz kalabiliriz.

Unutabiliriz.

Kendi tarafımızı haklı çıkarmaya çalışabiliriz.

Karşı tarafın acısını küçümseyebiliriz.

Ya da bilgiyi vicdana dönüştürebiliriz.

Burada Dilara Hanım’ın hikâyesi tekrar önem kazanıyor.

Çünkü o yalnızca bilir değildir.

Bildiği şeyin sonuçlarını kabul eder.

Efronya’nın bulunmasının kendi mutluluğuna zarar vereceğini bilir.

Ama yine de onu arar.

Ragıp Bey de yalnızca bilgi edinmez.

Efronya’nın başına gelenler üzerinden kendi dünyasını yeniden sorgulamak zorunda kalır.

Bilgi artık ikisi için de soyut değildir.

Çünkü bilginin bir yüzü vardır.

Bir adı vardır.

Efronya.

Belki de bilgi ile vicdan arasındaki en önemli geçiş tam olarak burada gerçekleşir:

Karşımızdakini bir kategori olmaktan çıkarıp bir insan olarak görmeye başladığımız anda.

Tarih Büyük İsimleri, Roman Küçük Hayatları Anlatır

Tarih bize büyük isimleri anlatır.

Enver Paşa.

Talat Paşa.

Cemal Paşa.

Orduları.

Cepheleri.

Kararları.

Tehcirleri.

Devletleri.

Antlaşmaları.

Roman ise bütün bu büyük kelimelerin arasına birkaç insan yerleştirir.

Ragıp.

Efronya.

Dilara.

Birini seven.

Birini kaybetmekten korkan.

Kıskanan.

Acı çeken.

Umut eden.

Ve bazen kendi mutluluğundan vazgeçerek başka bir insanın yaşamasını isteyen insanlar.

Belki de O Yılın en güçlü taraflarından biri burada ortaya çıkar.

Tarih yukarıda alınan kararlarla yazılabilir.

Ama o kararların gerçek anlamı aşağıda insanların hayatlarına dokunduğu anda ortaya çıkar.

Enver, Talat ve Cemal Paşa iktidarın ve kararın dünyasını temsil eder.

Ragıp Bey, Efronya ve Dilara Hanım ise bu büyük kararların altında yaşamaya çalışan insanların dünyasını.

Bir tarafta devletin aklı vardır.

Diğer tarafta insanın kalbi.

Ve tarih boyunca bu ikisi her zaman aynı şeyi söylememiştir.

Sonuç: Hakikatin Son Durağı Vicdan Olabilir

O Yıl romanına bilgi, hafıza ve vicdan perspektifinden baktığımızda karşımıza yalnızca 1915’in büyük tarihsel kırılmaları çıkmaz.

İnsanın hakikatle olan zor ilişkisi çıkar.

Çanakkale’de savaşan bir asker.

Tehcir yolculuğuna sürüklenen bir kadın.

Sevdiği adamın başka bir kadını sevdiğini bildiği halde o kadını kurtarmaya çalışan eski bir sevgili.

Çökmekte olan bir imparatorluk.

Devleti kurtarmaya çalışan yöneticiler.

Verilen kararlar.

Emirler.

Telgraflar.

Cepheler.

Ve bütün bunların ortasında sevmeye, yaşamaya ve hayatta kalmaya çalışan insanlar.

Belki de geçmişi anlamanın en zor tarafı, aynı yılın herkes için aynı yıl olmadığını kabul etmektir.

Birinin zafer yılı, diğerinin yas yılı olabilir.

Birinin kahramanlık hikâyesi, diğerinin kayıp hikâyesiyle aynı tarihsel anda yaşanabilir.

Bunlardan birini görmek için diğerini inkâr etmek zorunda değiliz.

Belki tam tersine, tarihsel olgunluk her ikisini de görebilmektir.

Ve sonunda yine aynı sorularla baş başa kalıyoruz:

Ne biliyoruz?

Bize ne anlatılıyor?

Neyi görmek istemiyoruz?

Kimin hikâyesini hiç dinlemedik?

Neyi hatırlıyoruz?

Neyi unutuyoruz?

Ve en önemlisi:

Bildiklerimiz karşısında ne yapıyoruz?

Belki de bilgi çağının en büyük yanılgılarından biri, daha fazla bilgiye sahip olmanın bizi otomatik olarak daha bilinçli ve daha iyi insanlar yapacağını düşünmemizdir.

Oysa bilgi tek başına yeterli değildir.

Bilginin sorgulanması gerekir.

Farklı kaynaklarla karşılaştırılması gerekir.

Anlamlandırılması gerekir.

İnsana dokunması gerekir.

Empatiye dönüşmesi gerekir.

Ve bütün bunların sonunda insanın kendi vicdanına dönüp bir soru sorması gerekir:

“Artık biliyorum. Peki bu bilgi beni nasıl bir insan yapacak?”

Belki de bilginin gerçek yolculuğu tam burada tamamlanır.

Veri → Bilgi → Anlam → Empati → Vicdan

Çünkü mesele yalnızca gerçeği bilmek değildir.

Gerçeği öğrendikten sonra onunla ne yaptığımızdır.