بهای فراموشی

تکرار تاریخ و بهای فراموشی

نویسنده: شبگرد

مقایسه‌ی تطبیقی انقلاب انگلستان و انقلاب ایران:

از سقوط سلطنت تا بازگشت آگاهی تاریخی به مفهوم پادشاهی مشروطه

مقدمه: تاریخ به‌مثابه حافظه‌ی تمدنی

تاریخ را نمی‌توان صرفاً مجموعه‌ای از وقایع منقطع و بی‌ارتباط دانست، بلکه باید آن را حافظه‌ی تمدنی ملت‌ها تلقی کرد؛ حافظه‌ای که اگر فعال، زنده و مورد رجوع باشد، می‌تواند مانع تکرار خطاها شود، و اگر سرکوب یا تحریف گردد، جامعه را ناگزیر به بازتولید همان مسیرهای پرهزینه خواهد کرد. در این چارچوب، مقایسه‌ی تطبیقی انقلاب انگلستان در قرن هفدهم و انقلاب ایران در سال ۱۳۵۷، نه از سر شباهت‌های سطحی، بلکه به‌دلیل هم‌خوانی عمیق در منطق فروپاشی نظم سیاسی، فریب توده‌ای به‌واسطه‌ی گفتمان مذهبی، انفعال نیروهای حامی نظم پیشین، و نهایتاً بازگشت تاریخی جامعه به مفهوم سلطنت محدود و قانون‌مند، اهمیتی بنیادین دارد. این مقاله می‌کوشد نشان دهد که چگونه حذف شتاب‌زده‌ی نهاد سلطنت، بدون جایگزینی نهادی بالغ و پاسخ‌گو، نه‌تنها به آزادی منجر نمی‌شود، بلکه راه را برای استبدادی خشن‌تر، ایدئولوژیک‌تر و پایدارتر هموار می‌سازد، و چگونه پس از دهه‌ها رنج و سرکوب، جامعه بار دیگر به ارزش نهادی بازمی‌گردد که روزگاری، یا آن را بدیهی پنداشته بود یا در اثر فریب، از آن چشم پوشیده بود.

بخش اول: انقلاب انگلستان و فروپاشی نظم سلطنتی

در انگلستان قرن هفدهم، تنش میان سلطنت و پارلمان، محصول فرآیندی طولانی از تغییرات اقتصادی، مذهبی و اجتماعی بود که از عصر اصلاح دینی آغاز شده و به تدریج به چالش بر سر منبع مشروعیت قدرت سیاسی انجامیده بود. Charles I، اگرچه پادشاهی با باور عمیق به حق الهی سلطنت بود، اما نماینده‌ی نظمی محسوب می‌شد که قرن‌ها تداوم یافته و بالقوه قابلیت اصلاح تدریجی در چارچوب قانون و نهادهای موجود را داشت. با این حال، در فضای ملتهب آن دوران، اختلافات سیاسی پیچیده، تحت تأثیر واعظان مذهبی افراطی و رهبران نظامی ایدئولوژیک، به تقابل اخلاقی ساده‌انگارانه‌ای فروکاسته شد که در آن، پادشاه نه به‌عنوان بخشی از یک ساختار قابل اصلاح، بلکه به‌عنوان مانعی مطلق در برابر «اراده‌ی الهی» معرفی گردید.

بخش قابل توجهی از جامعه‌ی انگلستان، به‌ویژه طبقات شهری و نیروهای مذهبی، در شرایطی به مخالفت رادیکال با سلطنت کشانده شدند که نه طرحی روشن برای نظم پس از شاه وجود داشت و نه درکی عمیق از نقش نهادی سلطنت در ایجاد تعادل میان نیروهای سیاسی. نتیجه‌ی این وضعیت، جنگ داخلی، فروپاشی اقتدار مرکزی و نهایتاً محاکمه و اعدام پادشاهی بود که هرچند خطاهایی جدی داشت، اما حذف او به معنای حذف یک فرد نبود، بلکه به معنای فروپاشی یک نظم تاریخی بود که جایگزینی نهادینه برای آن تدارک دیده نشده بود.

بخش دوم: جمهوری بدون نهاد و استبداد بدیل

پس از اعدام چارلز اول، انگلستان وارد دوره‌ای شد که در ظاهر با عنوان جمهوری و Commonwealth شناخته می‌شود، اما در عمل، به تمرکز قدرت در دست ارتش و شخص Oliver Cromwell انجامید؛ فردی که با تکیه بر مشروعیت مذهبی و اخلاق‌گرایی افراطی، یکی از بسته‌ترین و سرکوبگرترین دوره‌های تاریخ انگلستان را رقم زد. آزادی‌های اجتماعی محدود شد، فرهنگ و هنر سرکوب گردید و پارلمان، که supposedly نماد اراده‌ی ملت بود، بارها منحل یا بی‌اثر شد. این تجربه‌ی تاریخی به‌روشنی نشان داد که حذف سلطنت، بدون ایجاد نهادهای پایدار و مستقل، نه تنها به دموکراسی نمی‌انجامد، بلکه می‌تواند به دیکتاتوری‌ای منجر شود که حتی از استبداد پیشین نیز بی‌پرواتر و خشن‌تر باشد.

جامعه‌ی انگلستان، پس از کمتر از یک دهه، به این جمع‌بندی رسید که جمهوریِ بی‌ریشه و حکومت ایدئولوژیک مذهبی، پاسخ‌گوی نیازهای ثبات، امنیت و آزادی نیست، و همین آگاهی تاریخی، زمینه‌ساز بازگشت سلطنت در قالبی محدود و قانون‌مند شد.

بخش سوم: انقلاب ایران ۱۳۵۷ و فروپاشی نظم شاهنشاهی

انقلاب ایران در سال ۱۳۵۷، در بسیاری از وجوه بنیادین، بازتولید همان منطق تاریخی بود که انگلستان قرن هفدهم تجربه کرده بود، با این تفاوت که در ایران، نقش گفتمان مذهبی و فریب سازمان‌یافته‌ی روحانیت سیاسی، به‌مراتب پررنگ‌تر و عمیق‌تر بود. نظام شاهنشاهی پهلوی، به‌ویژه در دوران محمدرضا شاه، نماد یک دولت سکولار، توسعه‌گرا و ملی‌گرا بود که ایران را از کشوری نیمه‌فئودال به یک دولت مدرن با زیرساخت‌های گسترده، نظام آموزشی نوین، ارتش ملی قدرتمند و جایگاه بین‌المللی قابل احترام تبدیل کرد. هرچند نقدهایی به شیوه‌ی حکمرانی، محدودیت‌های سیاسی و برخی کاستی‌ها وارد بود، اما این نظام به‌طور بالقوه قابلیت اصلاح تدریجی و گذار کنترل‌شده به مشارکت سیاسی گسترده‌تر را دارا بود.

با این حال، در فضای ملتهب دهه‌ی پنجاه، ترکیبی از جنگ روانی، فشار خارجی، نارضایتی‌های اجتماعی و مهم‌تر از همه، فریب توده‌ای به‌واسطه‌ی روحانیتی که خود را حامی مستضعفان معرفی می‌کرد، به خروج شاه از کشور انجامید؛ خروجی که نه از موضع شکست ملی، بلکه از سر پرهیز از جنگ داخلی و خون‌ریزی گسترده صورت گرفت و خود نشانه‌ای از مسئولیت‌پذیری تاریخی او در برابر ملت ایران بود. متأسفانه، نیروهای وفادار به نظم مشروطه و شاهنشاهی، در لحظه‌ای حساس، دچار انفعال شدند و از دفاع سازمان‌یافته از ساختار قانونی کشور بازماندند.

بخش چهارم: جمهوری اسلامی و چهار دهه سرکوب

آنچه پس از سقوط نظام شاهنشاهی در ایران شکل گرفت، نه جمهوری به معنای مدرن کلمه، بلکه حکومتی ایدئولوژیک، مذهبی و تمامیت‌خواه بود که در آن، قدرت در دست طبقه‌ای روحانی متمرکز شد که هیچ‌گونه پاسخ‌گویی نهادی در برابر ملت نداشت. وعده‌های آزادی، عدالت اجتماعی و کرامت انسانی، به‌سرعت جای خود را به سرکوب سیستماتیک، فساد ساختاری، تبعیض گسترده و خشونت سازمان‌یافته داد. طی چهار دهه، هزاران نفر کشته، زندانی یا مجبور به ترک وطن شدند و سرمایه‌ی انسانی و اجتماعی ایران به شکلی بی‌سابقه تحلیل رفت.

همان‌گونه که مردم انگلستان در دوران کرامول دریافتند که جمهوری بدون نهاد، می‌تواند به استبدادی خشن‌تر از سلطنت منجر شود، جامعه‌ی ایران نیز، به‌ویژه در دهه‌های اخیر، به این آگاهی تاریخی رسیده است که حذف نهاد شاهنشاهی، بدون جایگزینی ساختاری بالغ، کشور را در چرخه‌ای از خشونت و عقب‌ماندگی گرفتار کرده است.

بخش پنجم: بازگشت آگاهی تاریخی و جایگاه خاندان پهلوی

جنبش‌های اعتراضی سال‌های اخیر در ایران، که با هزینه‌ی جان هزاران شهروند شکل گرفته‌اند، صرفاً واکنشی احساسی به وضعیت موجود نیستند، بلکه نشانه‌ی بازگشت حافظه‌ی تاریخی جامعه‌اند؛ حافظه‌ای که بار دیگر نقش نهاد سلطنت مشروطه را به‌عنوان عامل تعادل، ثبات و گذار مسالمت‌آمیز به دموکراسی بازشناسی می‌کند. در این چارچوب، جایگاه شاهزاده رضا پهلوی نه به‌عنوان مدعی قدرت مطلق، بلکه به‌عنوان نماد تداوم ملی، وحدت تاریخی و امکان بازسازی یک نظم مشروطه‌ی مدرن، سکولار و مبتنی بر رأی مردم قابل فهم است.

خواست بازگشت به پادشاهی مشروطه، در این معنا، بازگشت به گذشته نیست، بلکه بهره‌گیری آگاهانه از تجربه‌ی تاریخی برای ساختن آینده‌ای باثبات‌تر است؛ همان مسیری که انگلستان، پس از تجربه‌ی خونین جمهوری ایدئولوژیک، برگزید و از رهگذر آن، به یکی از پایدارترین نظام‌های سیاسی جهان تبدیل شد.

نتیجه‌گیری: تاریخ، هشدار می‌دهد

مقایسه‌ی انقلاب انگلستان و انقلاب ایران نشان می‌دهد که سقوط سلطنت، اگر بدون درک نهادی و بدیل عقلانی صورت گیرد، می‌تواند به فاجعه‌ای تاریخی منجر شود که نسل‌ها باید بهای آن را بپردازند. خاندان شاهنشاهی پهلوی، به‌عنوان حاملان پروژه‌ی دولت – ملت مدرن ایران، نقشی انکارناپذیر در تاریخ معاصر کشور داشته‌اند و بازخوانی منصفانه‌ی این نقش، نه از سر نوستالژی، بلکه از موضع مسئولیت تاریخی ضروری است. تاریخ همواره تکرار نمی‌شود، اما ملت‌هایی که از تجربه‌ی خود نیاموزند، ناگزیر همان مسیرها را، این‌بار با هزینه‌ای سنگین‌تر، دوباره طی خواهند کرد.