Ξεκλειδώνοντας μια άλλη εποχή μέσα από μια οικογενειακή διαθήκη

Η διαθήκη του προ-προπάππου μου, ηλικίας 141 ετών, και τι μας αποκαλύπτει για τη νοοτροπία μιας άλλης εποχής.

Το πρωτότυπο έγγραφο του 1885, το οποίο ξεκινά με τη φράση «Κατά το έτος χιλιοστόν οκτακοσιοστόν ογδοηκοστόν πέμπτον…» σε επίσημη καλλιγραφική γραφή και γλώσσα καθαρεύουσα.

Καθαρίζοντας το παλιό σπίτι του παππού μου στη Νάξο, έπεσα πάνω σε ένα κειμήλιο ανεκτίμητης συναισθηματικής αξίας για την οικογένεια μας. Μέσα σε ένα παλιό μπαούλο, εκτός από ρούχα και άλλα είδη, είχε και διάφορά έγγραφα. Μέσα σ’ αυτά κάποια κιτρινισμένα χαρτιά, που αρχίζοντας να τα διαβάζω, καταλαβαίνω ότι γράφουν κάτι σημαντικό.

Τι θησαυρός! Η επίσημη δημόσια διαθήκη του παππού του παππού μου, γραμμένη την Πέμπτη 5 Σεπτεμβρίου 1885!

Η μυρωδιά του χαρτιού με μεταφέρει σε μια άλλη εποχή… Δυσκολεύτηκα πολύ να την διαβάσω καθώς είναι γραμμένη σε άπταιστη καθαρεύουσα... Η γραφή είναι η κλασσική καλλιγραφική γραμματοσειρά του 19ου αιώνα με πολλές συντομογραφίες.

Ζητώ προκαταβολικά την κατανόησή σας αν δεν έχω καταλάβει πλήρως κάποια πράγματα, καθώς η καθαρεύουσα είναι μια γλώσσα που έχει πλέον πεθάνει. Ήταν μια τεχνητή λόγια μορφή της ελληνικής γλώσσας που δημιουργήθηκε τον 19ο αιώνα με σκοπό να «καθαρίσει» τα ελληνικά από ξένες επιρροές και να προσεγγίσει τα αρχαία ελληνικά. Δεν την πρόλαβα εγώ γιατί καταργήθηκε επίσημα το 1976, αφήνοντας πίσω της έγγραφα σαν αυτό, που για τις νεότερες γενιές μοιάζουν με γρίφο.

Καθώς προχωράω στην ανάγνωση, βρίσκομαι μπροστά σε μια σχεδόν κινηματογραφική σκηνή. Ο μάρτυρας/αγγελιοφόρος, ένας γνωστός έμπορος και κτηματίας της Νάξου, πηγαίνει στο συμβολαιογραφείο στη Χώρα της Νάξου και μεταφέρει το αίτημα στο συμβολαιογράφο να πάει επειγόντως στο χωριό του προ-προπάππου μου.

Ο συμβολαιογράφος ξεκινάει και φθάνει στο χωριό στις 11:00 π.μ. Μπαίνει στο σπίτι και βρίσκει τον προ-προπάππου μου «επί κλίνης κείμενον νοσούντα» (δηλαδή άρρωστο στο κρεβάτι), ο οποίος και επιβεβαιώνει ότι ο ίδιος έστειλε τον αγγελιοφόρο να τον φωνάξει ώστε να γράψει τη διαθήκη του.

Ο συμβολαιογράφος επιβεβαιώνει ότι στο σπίτι κάλεσε τέσσερις μάρτυρες, όλοι ενήλικες, χριστιανοί, που δεν έχουν συγγένεια με τον διαθέτη. Ο πρώτος μάρτυρας ήταν διευθυντής σχολείου, κάτοικος χώρας Νάξου, ο δεύτερος κτηματίας, ο τρίτος χρυσοχόος και ο τέταρτος υποδηματοποιός.

Οι μάρτυρες ορκίζονται ότι θα κρατήσουν μυστική τη διαθήκη μέχρι το θάνατο του διαθέτη. Ο συμβολαιογράφος βεβαιώνει ότι ο προ-προπάππους μου έχει «σώας τα φρένας και λογικόν καθαρόν» (έχει δηλαδή πλήρη πνευματική διαύγεια). Κλείνουν την πόρτα του δωματίου για να μείνουν μόνο ο συμβολαιογράφος, ο διαθέτης και οι μάρτυρες.

Ο προ-προπάππους μου δηλώνει ότι έχει τέσσερα παιδιά με τη σύζυγό του: τη Μαρία, η οποία είναι παντρεμένη, τον Νικόλαο (ο πατέρας του παππού μου), την Αικατερίνη και την Κυριακή.

Στην κόρη του Μαρία αφήνει τρία χωράφια, δύο πρόβατα, ένα δαμάλι (μία μικρή αγελάδα) ενός έτους, έναν γάιδαρο, μία σκάφη (προφανώς για το πλύσιμο των ρούχων ή το ζύμωμα) και ένα καζάνι (χωρητικότητας δύο σταμνών).

Στον γιο του Νικόλαο, τον προπάππου μου, αφήνει δύο χωράφια, εκ των οποίων το ένα έχει μέσα αμπέλι και πηγάδι, και το μερίδιο δύο άλλων χωραφιών. Επίσης του αφήνει ένα καζάνι για απόσταξη ρακής, ένα σιδερένιο όπλο, ένα μεγάλο πιθάρι (δοχείο) χωρητικότητας είκοσι οκάδων , καθώς και όλη την υπόλοιπη κινητή και ακίνητη περιουσία του, που δεν αναφέρεται ρητά στη διαθήκη (ρούχα, ζώα, σκεύη κλπ.) καθώς και το πατρικό τους σπίτι.

Στην κόρη του Αικατερίνη αφήνει δύο χωράφια, ένα καζάνι χωρητικότητας δυόμιση σταμνών, ένα τραπέζι, ένα πιθάρι και δύο πρόβατα. Επίσης της αφήνει 140 δραχμές μετρητά, τις οποίες υποχρεούται να της δώσει ο αδερφός της Νικόλαος μόλις ενηλικιωθεί ή παντρευτεί (χωρίς τόκο).

Στην κόρη του Κυριακή, λογικά τη μικρότερη, αφήνει ένα χωράφι και το υπόλοιπο μερίδιο ενός χωραφιού που είχε αφήσει στον Νικόλαο.

Μια μικρή υποσημείωση για τα χρήματα τότε: Η δραχμή ήταν το επίσημο νόμισμα της Ελλάδας για πάνω από έναν αιώνα, μέχρι που αντικαταστάθηκε από το ευρώ το 2002. Για να έχουμε μια αίσθηση της αξίας των χρημάτων το 1885, ένας ανειδίκευτος εργάτης κέρδιζε περίπου 2,5 με 3 δραχμές ως ημερομίσθιο, ενώ ένα πρόβατο κόστιζε περίπου 10- 15 δραχμές.

Ο προ-προπάππους μου αφήνει το πατρικό σπίτι στον γιο του Νικόλαο. Το σπίτι περιγράφεται ότι αποτελείται από δύο πατώματα, μαγαζί και αυλή.

Ωστόσο βάζει έναν πολύ αυστηρό όρο για να προστατεύσει τη γυναίκα του:

Η σύζυγός του έχει το δικαίωμα να κατοικεί στο σπίτι αυτό για όλη της τη ζωή. Επίσης, θα παίρνει το 1/3 από όλα τα εισοδήματα και τους καρπούς των κτημάτων που αφήνει στον γιο του, για να μπορεί να συντηρείται. Αυτό ισχύει με τον όρο ότι θα παραμείνει χήρα και δεν θα παντρευτεί δεύτερη φορά.

Το πρώτο πράγμα που με άφησε άφωνη διαβάζοντας τη μοιρασιά στα τέσσερα παιδιά του, είναι η αξία που είχαν πράγματα που σήμερα θεωρούμε αυτονόητα ή ασήμαντα. Στη μεγάλη του κόρη αφήνει ρητά με συμβολαιογραφική πράξη δύο πρόβατα, ένα μικρό μοσχάρι και έναν γάιδαρο! Σε άλλο του παιδί αφήνει ένα μερίδιο από ένα… χάλκινο καζάνι και ένα πιθάρι.

Συνειδητοποιείς αμέσως ότι το 1885 στις Κυκλάδες, ένα ζώο ή ένα σκεύος δεν ήταν απλώς αντικείμενα αλλά εργαλεία επιβίωσης. Ήταν η ίδια η προίκα και η ασφάλεια ενός ανθρώπου.

​Το ίδιο ίσχυε και για ένα άλλο απρόσμενο εύρημα στη λίστα του προπάππου μου, του Νικόλαου: «έν σιδηρούν όπλον». Σε μια εποχή που η ελληνική ύπαιθρος κρυβόταν συχνά στη σκιά της ληστείας και η κρατική ασφάλεια ήταν υποτυπώδης, ένα σιδερένιο όπλο δεν προοριζόταν για χόμπι αλλά ήταν το σύμβολο προστασίας του σπιτιού, της τιμής και της ισχύος για τον νέο αρχηγό του σπιτιού.

​Αυτό το φαινόμενο, όσο κι αν μας φαίνεται παράξενο σήμερα, ίσχυε σε όλες τις αγροτικές κοινωνίες του κόσμου τον 19ο αιώνα. Τα παραγωγικά ζώα, τα όπλα και τα μεταλλικά σκεύη μεταβιβάζονταν από γενιά σε γενιά ως πολύτιμα περιουσιακά στοιχεία!

​Με την ίδια κυνική, αλλά τότε απόλυτα λογική «αγροτική στρατηγική», ίσως λύνεται και η απορία που μου γεννήθηκε αρχικά για τη μικρότερη κόρη, την Κυριακή. Γιατί εκείνη πήρε μόνο γη, χωρίς μετρητά, ζώα ή σκεύη; Η απάντηση κρύβεται στους άγραφους νόμους της εποχής. Ο πατέρας της ίσως επέλεξε να της δώσει την απόλυτη ασφάλεια της γης, αποφεύγοντας όμως να τεμαχίσει περαιτέρω τα σκεύη και τα ζώα, τα οποία έπρεπε να μείνουν συγκεντρωμένα στον γιο του, ο οποίος θα είχε την υποχρέωση να στηρίξει και να «αποκαταστήσει» τις ανήλικες αδερφές του.

Αλλά το πιο συγκλονιστικό κομμάτι, αυτό που πραγματικά αποκαλύπτει τη σκληρή πατριαρχική νοοτροπία της εποχής κρύβεται στον όρο που βάζει στη σύζυγό του. Της επιτρέπει να μένει στο πατρικό σπίτι ισοβίως και ορίζει ότι ο γιος τους θα της δίνει το 1/3 των εισοδημάτων για να τρέφεται.

Υπάρχει όμως μία υποσημείωση: Αυτό ισχύει μόνο αν παραμείνει χήρα. Αν ξαναπαντρευτεί μετά τον θάνατό του, χάνει τα πάντα και διώχνεται από το σπίτι!

Κι όμως αυτή η ρήτρα ήταν ένας από τους πιο διαδεδομένους νομικούς και κοινωνικούς κανόνες παγκοσμίως. Ο στόχος ήταν διπλός και κυνικός: να μην περάσει η περιουσία της αρχικής οικογένειας στα χέρια ενός νέου «ξένου» συζύγου, αλλά και να διατηρηθεί ο έλεγχος της πατριαρχικής γραμμής ακόμη και μετά τον θάνατο.

Ακολουθώντας προφανώς την ίδια λογική, ορίζει ρητά ότι αν κάποιο από τα παιδιά του (ο Νικόλαος, η Αικατερίνη ή η Κυριακή) πεθάνει χωρίς παιδιά, η περιουσία του θα πάει στα άλλα αδέρφια, αλλά σε καμία περίπτωση δεν θέλει να αναμειχθεί ή να πάρει τίποτα η πρώτη του κόρη, η Μαρία (ίσως επειδή θεωρεί ότι την αποκατέστησε πλήρως με τα δικά της χωράφια και ζώα).

Ο συμβολαιογράφος τον ρωτάει αν θέλει να αφήσει κάτι για φιλανθρωπικούς σκοπούς. Ο προ-προπάππους μου αρνείται να αφήσει κάτι για γενικά ιδρύματα, αλλά αφήνει: 35 δραχμές στην εκκλησία της Κοιμήσεως Θεοτόκου και 35 δραχμές στη εκκλησία του Αγίου Σπυρίδωνα.

Η διαθήκη διαβάζεται δυνατά και καθαρά (μεγαλοφώνως και ευκρινώς) μπροστά σε όλους. Ο διαθέτης δηλώνει ότι είναι αγράμματος και για αυτό δεν υπογράφει ο ίδιος. Υπογράφουν οι τέσσερις μάρτυρες και ο συμβολαιογράφος.

Στην τελευταία σελίδα υπάρχει η επίσημη σφραγίδα του Βασιλείου της Ελλάδας (το πολίτευμα της Ελλάδας τότε) και η βεβαίωση του συμβολαιογράφου Νάξου με ημερομηνία 27 Οκτωβρίου 1903 (προφανώς τότε εκδόθηκε το επίσημο αντίγραφο από τα αρχεία μετά τον θάνατό του).

Και κάπως έτσι, κάποια κιτρινισμένα χαρτιά που διασώθηκαν σε ένα μπαούλο, έγιναν η γέφυρά με μια άλλη εποχή, με έναν κόσμο που έχει χαθεί, τέσσερις τουλάχιστον γενιές πίσω, αλλά συνεχίζει να ζει μέσα μας.

Έκαναν άραγε και σε εσάς την ίδια εντύπωση αυτές οι ακραίες για τα σημερινά δεδομένα, ρήτρες και η τόσο λεπτομερής μοιρασιά των ζώων και των σκευών; Ή μήπως σε κάποιες κοινωνίες, ακόμη και σήμερα, εξακολουθούν να φαίνονται απόλυτα φυσιολογικά;